محيى‌الدين عربى‌ براى اهل الله و عارفان ويژگى‌هايى قائل است؛ از جمله برخوردارى از موهبت فهم معانى كتاب خدا و اشارات خطاب الاهى. اما آنان در برابر كسانى كه عقايد و انديشه‌هاى آنان را برنمى‌تابند، از سخنان خود در شرح كتاب عزيز الاهى، به‌عنوان «اشارات» ياد مى‌كنند و هر چند سخنانشان حقيقت و «تفسير» معانى سودمند قرآن است، آن‌ها را به نفوس خود باز مى‌گردانند. ابن عربى‌ «تفسير اشارى» عارفان رابه كريمه:

سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ‌[١]

مستند مى‌كند و آن را روايتى از آنچه عارف در نفس خود مى‌يابد، تعبير مى‌كند. پس هر آيه‌اى كه نازل شده است، دو وجه دارد: وجه اول، همان است كه اهل معرفت در نفوسشان مى‌بينند و وجه دوم آنكه در برونشان قرار دارد. اولى را «اشاره» مى‌نامند نه «تفسير» تا مخالفانشان به كفر منسوبشان نكنند.[٢] تفسير عرفانى، هويتى تأويل‌گونه دارد.

٢. تفسير عرفانى از ديدگاه استاد معرفت در كتاب «التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب»

استاد معرفت- قدس سره- در فصل پايانى كتاب گرانسنگ‌ التفسير والمفسرون فى ثوبه القشيب‌ به معرفى تفاسير عرفانى (تفسير رمزى و اشارى) پرداخته است، ولى در اين كتاب، نگاه ايشان به تفسير عرفانى، مثبت و همدلانه نيست. مشخصه تفسير عرفانى، اين است كه بنياد آن بر پايه تأويل ظواهر قرآن و اخذ به بواطن تعبيرات قرآنى است و دلالت‌هاى ظاهرى ناديده گرفته شده و بر دلالت رمز و اشاره مصطلح عرفا اعتماد مى‌شود. براى ظواهر تعبير، بواطنى‌

[١] . سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ؛

« به زودى نشانه‌هاى خود را در افق‌ها[ ى گوناگون‌] و در دل‌هايشان بديشان خواهيم نمود، تا برايشان روشن گردد كه او خود حق است. آيا كافى نيست كه پروردگارت خود شاهد هر چيزى است؟» فصلت، آيه ٥٣.

[٢] . رك: الفتوحات( ٤ جلدى)، ج ١، ص ٢٧٩؛ الفتوحات( ١٤ جلدى) ج ٤، ص ٢٦٥.