معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٢٠ - الف تفسير موضوعى، سبكى كهن در روشهاى تفسيرى

استنطاق آن‌ها و بررسى مجموعى آن‌ها براى استخراج نظر قرآن كريم درباره آن موضوع مى‌باشد.

استاد فقيد آيت‌الله معرفت در آثار خويش توجّه ارجمندى به روش تفسير موضوعى خود و به‌طور مستقل و ضمنى در اين باره نكته‌هايى ارائه كردند كه به ترتيب متعرّض آن‌ها مى‌شويم:

الف. تفسير موضوعى، سبكى كهن در روش‌هاى تفسيرى‌

تفسير موضوعى، سبكى كهن در روش‌هاى تفسيرى به شمار مى‌آيد و در كنار تفسير ترتيبى از سوى انديشمندان اسلامى براى ارائه مواضع قرآنى همواره به كار گرفته مى‌شده است. استاد معرفت، فقها را از پيشگامان انجام تفسير موضوعى- البته به‌صورت يك بُعدى- مى‌داند. فقها آيات مربوط به هر يك از ابواب فقه را از سراسر قرآن كنار هم گذارده، مورد تأمل و دقت قرار داده‌اند. ايشان اين را شيوه‌اى مى‌داند كه تنها آيات الاحكام نويسان اماميه انجام داده‌اند، ولى فقهاى عامه به شيوه سنّتى ترتيبى رفتار كرده‌اند.[١]

اولين كتاب درباره آيات‌الاحكام يا فقه القرآن يا احكام القرآن توسط محمد بن سائب كلبى‌ (م ١٤٦ ه-. ق) كه از اصحاب امام‌ صادق‌ (ع) است، نوشته شده‌[٢] است. اين كتاب در دو جلد تدوين شده و آيات مربوط به طهارت، صلاة، زكات، صوم و مانند آن را از يكديگر تفكيك و تبويب و درباره هر يك به‌طور مختصر بحث و بررسى كرده است.

به دنبال آن‌ احكام القرآن‌ اثر امام‌ محمد بن ادريس شافعى‌ (م ٢٠٤ ه-. ق)، احكام القرآن‌ اثر ابى‌بكر احمد بن على جصّاص‌ (م ٣٧٠ ه-. ق)؛ فقه القرآن‌ اثر قطب‌الدين راوندى‌ از فقهاى اماميه در قرن پنجم؛ احكام القرآن‌ اثر قاضى ابى‌بكر محمد بن عبدالله حافظ مالكى‌ معروف به‌ ابن عربى‌ (م ٥٤٣ ه-. ق)؛ الجامع لاحكام القرآن‌ اثر ابوعبدالله قرطبى‌ (م ٦٧١ ه-. ق) از فقهاى مالكى؛ كنز العرفان‌

[١] . ر. ك: محمدهادى معرفت، تفسير و مفسران، ج ٢، ص ٥٣٠.

[٢] . علامه آقا بزرگ طهرانى، الذريعة الى تصانيف الشعية، ج ١، ص ٣٠٠.