معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١١٠ - نمونههايى از تأثير صرف در تفسير

تثبيت شد.[١] علاوه بر اين چون‌ سيوطى‌ نيز- به گواهى آثار و تأليفات ادبى‌اش- در شمار كسانى است كه ابواب علم نحو را عام و مشتمل بر مباحث صرفى مى‌دانند، شايد در التحبير هم به دنبال ادعايى مثل ادعاى‌ آلوسى‌ بوده است.

استاد معرفت نيز در نقل سخن‌ راغب‌ درست مثل تعبير آلوسى‌- بلكه واضح‌تر از آن- ابواب علم نحو را مشتمل بر احكام كلمه از نظر افراد و ساختار كلمه و تصريف صيغه‌هاى مختلف نيز مى‌داند.

نمونه‌هايى از تأثير صرف در تفسير

استاد معرفت در توضيح قاعده‌ زياده المباني تدل علي زياده المعاني‌ مى‌نويسد:

هر تصريف يا تغييرى (كه در كلمه اعمال شود) براى دلالت بر معنايى جديد است كه قبل از آن تغيير وجود نداشته است: مثلًا «ضرّ» و «اضرّ» بايد معناى مختلفى داشته باشند، چون اولى به معناى‌ ايقاع الضرر به سواء قصدام لم يقصده‌ است ولى دومى به معناى‌ ايقاع الضرر عن عمد و قصد است. همان طور كه «خدع» و «خادع» نيز در كريمه‌ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ‌[٢] معناى متفاوتى دارند؛ يعنى تلاش مى‌كنند كه بر خداوند و مؤمنان خدعه كنند، اما در اين تلاش ناتوانند و بالفعل فقط خودشان مورد خدعه قرار مى‌گيرند، به تصور اين كه در حال ايراد خدعه بر خدا و مؤمنان هستند.[٣]

در ذيل آيه زيباى قيل يا ارض ابلعى ماءك ...[٤] نيز با استفاده از قاعده‌اى صرفى مى‌نويسد:

به دو دليل خداوند به جاى «ابتلعى» از «ابلعى» استفاده كرده است. يكى به خاطر اين كه كلمه ابلعى براى زبان سهل التلفظتر است‌[٥] و ديگرى به خاطر اين كه در مفهوم «ابتلاع» نوعى تلاش و تقلا وجود دارد كه اشعار

[١] . تفسير و مفسران، ج ١، ص ٥٦.

[٢] . بقره، آيه ٩.

[٣] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٥، ص ٤٤.

[٤] . هود، آيه ٤٤.

[٥] . سهل‌التلفظ بودن واژه براى زبان يكى از نشانه‌هاى فصاحت آن كلمه و مرتبط با اعجاز قرآن است، لذا از موارد تأثير علم صرف در تفسير شمرده نمى‌شود. ر. ك: مختصرالمعانى، ص ١٦.