معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٦٩ - ٢ - ١ چيستى و سرچشمه عرفان

٢. معرفى عرفان و مبانى عرفان اسلامى مرتبط با تفسير

استاد معرفت براى شناخت سبك و شيوه تفسير عرفانى، نخست شمه‌اى از مكتب عرفان و تمايز آن با ديگر مكتب‌هاى انديشه اسلامى را مورد بحث قرارداده و به اختصار از چيستى و سرچشمه عرفان و ارتباط آن با حكمت به‌ويژه حكمت، اشراق و عناصر بنيادين مكتب عرفان، و آنگاه با تفصيل بيشترى از شيوه تفسير عرفانى و معروف‌ترين تفسيرهاى عرفانى سخن گفته است.

٢- ١. چيستى و سرچشمه عرفان‌

به نظر استاد معرفت، عرفان يعنى شناختى كه بر اثر سير و سلوك و مجاهدت با نفس از دريافت‌هاى باطنى به‌دست مى‌آيد. مشرب تصوف و عرفان- به گونه‌اى- بازمانده مكتب اشراق است. ايشان سرچشمه تصوف و عرفان را يكى، و هر دو را حاصل يك واقعيت مى‌دانند. عنوان تصوف، به جنبه عملى و سلوكى اين مكتب، و عنوان عرفان، به جنبه نظرى آن ناظر است. بنابراين، عرفان، شعبه‌اى از فلسفه است، كه هر دو شاخه حكمت را توأمان دارا است.

استاد بر اين باور است كه با نگاهى به مقدمه حكمة الاشراق‌، روشن مى‌شود كه راه و روش اهل عرفان، همان راه و روش اهل ذوق و سالكان طريقه اشراق است و فرقشان فقط در اين است كه اهل عرفان، به استدلال و برهان عقلى توجهى ندارند و مى‌خواهند حقايق هستى را صرفاً با دريافت‌هاى باطنى و از طريق رياضت و مجاهدت، به‌دست آورند. آن‌ها با همين روش به سراغ قرآن مى‌روند و آيات آن را به گونه‌اى تفسير و تأويل مى‌كنند كه ذوق شخصى و استحسان اقتضا مى‌كند. از اين‌رو تفاسيرعرفانى از نظر اهل بحث و نظر، بيشتر به تفسير به رأى شباهت دارد تا تفسير مقبول نزد صاحب‌نظران عرصه تفسير؛ زيرا مستند عارفان چيزى جز ذوق و استحسان نيست.

استاد معرفت از ميان وجوه گوناگونى كه در مورد منشأ اشتقاق و وجه‌