معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١١٣ - نمونههايى از تأثير معانى و بيان در تفسير

قرآن فراوان در فراوان به كار رفته است. برخى از آرايه‌هاى علم بديع‌[١] در فهم ظاهر آيات جداً مؤثرند. در بررسى نقش علوم بلاغى در تفسير، ابتدا به بررسى نقش دو علم معانى و بيان و سپس به بررسى نقش علم بديع مى‌پردازيم.

الف. بلاغت (معانى و بيان)

عناصر علم بلاغت در فهم و تحليل هر متن، تأثير به‌سزايى دارد، ولى در عين حال قرآن كريم خصوصيتى دارد كه وقوع مجاز و كنايه را در آن بيشتر مى‌كند. آيت‌الله معرفت در توضيح اين خصوصيت قرآن مى‌نويسد:

قرآن معانى‌اى به گستردگى آفاق را عرضه داشته و الفاظ مورد استعمال عرب ... بسى تنگ و كوتاه بوده است زيرا عرب الفاظ مورد استعمال خود را طبق نيازهاى خود و در سطحى پايين وضع نموده و گنجايش افاده معانى بلند و گسترده قرآن را نداشت. قرآن به ناچار به استعاره و كنايه و مجاز كه دامنه گسترده‌اى دارند رو مى‌آورد؛[٢]

استاد خود علاوه بر استفاده بسيار مفصلى‌[٣] كه از علم بلاغت در اثبات اعجاز قرآن كرده، در جاى جاى آثار خود از اين دانش براى تفسير آيات الهى نيز بهره برده است.

نمونه‌هايى از تأثير معانى و بيان در تفسير

استاد در برداشت لطيفى كه از كريمه ليس كمثله شي‌ء ارائه مى‌كند، مى‌نويسد:

مفسرين براى فرار از دام محال عقلى‌[٤] كاف را در اينجا زائده گرفته‌اند ...: ولى تأويل دقيق‌ترى نيز هست و آن اين كه آيه فقط در پى نفى «شبيه خداوند» نيست چون در اين صورت مى‌نوشت: ليس كالله شي يا ليس مثله شئي بلكه مى‌خواهد علاوه بر اين نفى شبيه خداوند را با برهانى عقل‌پذير

[١] . مثل مشاكله، ايهام، ايهام التناسب و التفات و استخدام و ...

[٢] . تفسير و مفسران، ج ١، ص ١١٠

[٣] . در تمام جلد پنجم از كتاب التمهيد.

[٤] . اذ لو كانت الكاف باقيه علي اصلها للزم التسليم بثبوت المثل.