معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٠٣ - تفاوت تفسير به رأى و اعمالنظر در فهم قرآن

و پالايش: دلالت عقل رشيد و رأى درست باشد.[١] يكى از ويژگى‌هاى تفسير تابعان، اجتهاد در تفسير و تكيه بر فهم عقلى بوده است:

آنان در مسائل قرآنى كه به معناى صفات، اسرار خلقت، احوال پيامبران و غيره اعمال نظر مى‌كردند و آن‌ها را بر روش عقل عرضه مى‌نمودند.[٢]

استاد مى‌نويسند:

رواياتى مردم را از تفسير به رأى بر حذر داشته‌اند. لذا ظاهرگرايان گمان كرده‌اند سخن گفتن درباره مفاهيم قرآن، تفسير به رأى است و بايد از آن اجتناب نمود.[٣]

از بعضى از سلف ديگر نقل شده كه از هر گونه اظهار نظر درباره قرآن سرباز زده و بيم آن داشته‌اند كه نكند ندانسته چيزى را به خداوند نسبت دهند يا قرآن را طبق رأى خود تفسير كنند.[٤]

اما به اعتقاد استاد معرفت، اين پندار صحيح نيست، و تفسير به رأى غير از اجتهاد و اعمال نظر صحيح براى فهم قرآن مى‌باشد. چه اينكه رواياتى كه از تفسير به رأى نهى مى‌كند به معناى تحميل رأى و عقيده بر قرآن، بدون مراجعه به قرائن عقلى و نقلى، نه كوشش براى فهم مراد و مقصود آيات الهى.

استاد ابتدا روايات ناهيه از تفسير به رأى را نقل،[٥] و بعد از بيان توجيه‌ طبرى‌ و ابن انبارى‌ پيرامون اين روايات، توضيحى نسبتاً مفصل از قرطبى‌ بيان مى‌كند و آن را مى‌پذيرد.

قرطبى‌ مى‌گويد:

اگر لغت‌شناس، لغت قرآن را و نحوى نحو قرآن را و فقه مفاهيم آن را با تكيه بر قوانين عملى و نظرى استنباط و تفسير كند، مصداق اين حديث (تفسير به رأى) نخواهد بود چون اظهار نظرى اينچنين، تنها از روى نظر شخصى نيست. بعضى گفته‌اند: تفسير توفيقى است، زيرا دستور داريم كه تفسير قرآن را

[١] . التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ٢، ص ٣٤٩.

[٢] . همان، ج ١، ص ٤٣٥.

[٣] . همان، ج ١، ص ٥٦، چاپ دوم.

[٤] . همان، صص ٤٥- ٤٤.

[٥] . همان، صص ٥٧- ٥٦.