معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٣٣ - ١ تفاسير موضوعى واژهشناسانه
عايشه عبدالرحمن بنت الشاطى، علاوه بر مفردات و مصطلحات قرآنى، كشف غرض و مقصود قرآن از ساختارهاى ادبى مثل ساختار قسم، يا ساختار استغنا از فاعل را در گرو بررسى موضوعى آيات مربوطه مىداند. او در اين باره مىنويسد:
اصل در اين روش تفسيرى بررسى موضوعى است. اين روش مغاير با طريقه معروف تفسير قرآن است كه سوره به سوره، لفظ يا آيهاى منقطع از سياق عام آن در قرآن، ملاحظه مىشود. در نتيجه راهى را براى هدايت به دلالت قرآنى الفاظ يا درك پديدههاى اسلوبى و خصائصِ بيانى آنها نيست. روش استقرايى با نص قرآن قرآن را در جو اعجازىاش بررسى مىكند و حُرمت كلمات قرآن را با دقيقترين ضوابط تعيين شده، پاس مىدارد و پيوسته به اين سخن سلف صالح كه القرآن يفسّر بعضه بعضاً التزام داشته، مفهوم آن را مبتنى بر اصالت بيانى قرآن از عناصرِ دخيل و شائبههاى مشكلآفرين، خالص و واضح مىسازد.[١]
وى بر اساس همين سبك تفسيرى با بررسى موضوعى آيات مربوطه، معتقد است در قرآن كريم مترادف نداريم. مثلًا قرآن رابطه آدم و همسرش را با واژه «زوجيت» و رابطه همسر نوح و لوط و فرعون و عزيز مصر را با واژه «أمراة» نام مىبرد. زوج هنگامى به كار مىرود كه مسأله زوجى يا جفت بودن مرد براى زن، محور و معيار سخن اصلى آيه است كه يا حكمت و آيتى را بيان مىدارد و يا در مقام تشريع و تبين حكمى است، اما هرجا، آنچه كه آيتِ زوجيت است مثل آرامش، درستى، سازگارى به سبب خيانت يا ناسازگارى در عقايد رخت از ميان بربسته باشد، ديگر «زوج» نيست، بلكه «امرأة» است يا آنجا كه فلسفه ازدواج- يعنى استمرار حيات از طريق توالد و تناسل- با عقيم شدن يكى از طرفين يا از بين برود، واژه «امرأة» به كار مىرود نه «زوج»[٢]. تفاسير موضوعى واژهشناسانه، ميراث مكتوب قرآنى گرانسنگى را تشكيل داده است.[٣]
[١] . عايشه عبدالرحمن بنت الشاطى، اعجاز بيانى قرآن، ص ١٧.
[٢] . همان، صص ٢٤٥- ٢٤٤.
[٣] . از اين قبيل است: احمد حسن فرحات، الامة فى دلالتها العربية و القرآنية؛ دكتر ناصر العمرو، العهد فى القرآن؛ دكتر صلاح عبدالفتاح الخالدى، التفسير و التأويل فى القرآن.