پشت اين بيانِ ساده، دريايى از معارف وجود دارد كه هر كس به قدر فهم خود مى‌تواند به آن برسد. علّامه‌ طباطبايى‌ با ذكر مثالى، معانى باطنى را كه در وراى ظاهر آيات قرآن قرار دارد چنين توضيح مى‌دهند: از آيه‌ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً[١] ابتدائاً فهميده مى‌شود اين كه نبايد بتها را پرستش كرد و با نظرى وسيع‌تر اين كه انسان نبايد از ديگران به غير اذن خدا پرستش كند و با نظرى وسيع‌تر از آن اين كه انسان حتّى از دلخواه خود نبايد پيروى كند و با نظرى وسيع‌تر از آن اين كه نبايد از خدا غفلت كرد و به غير او التفات داشت.[٢] او در ادامه چنين نتيجه مى‌گيرد: همين ترتيب يعنى ظهور يك معناى ساده ابتدايى از آيه و ظهور معناى وسيع‌ترى به دنبال آن، و همچنين ظهور و پيدايش معنايى در زير معنايى، در سرتاسر قرآن مجيد جارى است و با تدبّر در اين معانى، معناى حديث معروف كه از پيغمبر اكرم در كتب حديث و تفسير نقل شده است:

ان للقرآن ظهرا و بطنا الي سبعة ابطن‌

روشن مى‌شود.[٣]

البته بايد اذعان داشت كه مرحوم آيت‌الله معرفت اين نظريه را به‌صورت منطقى‌ترى سامان داده است. ايشان با استفاده از قواعد منطقى مانند سبر و تقسيم به بيان ملاك‌ها و ضوابط تأويل صحيح پرداخته‌اند.[٤] گرچه علامه‌ طباطبايى‌ نيز يادآور شده‌اند كه معناى بطن در واقع به منزله حد وسط براى قياس منطقى است و نيز يادآور شده‌اند كه دلالت ظاهر بر باطن از نوع دلالت مطابقى است. امّا اين نكته اخير به ظاهر با آنچه آيت‌الله معرفت گفته‌اند متفاوت است؛ چرا كه آيت‌الله معرفت مى‌گويند كه معناى باطنى مدلول التزامى معناى ظاهرى است. بايد ديد كه آيا منظور علامه از اصطلاح مطابقى همان دلالت مطابقى در مقابل دلالت التزامى است يا معناى ديگرى را منظور

[١] . نساء، آيه ٣٦.

[٢] . سيدمحمدحسين طباطبايى، قرآن در اسلام، صص ٢١- ٢٠.

[٣] . همان، ص ٢٢.

[٤] . رك: محمدهادى معرفت، التأويل فى مختلف المذاهب و الآراء، صص ٤٤- ٣٩؛ محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ١، صص ٣٠- ٢٦.