معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٢٢ - دامنه تأثير قرآن در فقاهت

نظريه شمول‌گرا بر آن است كه؛

چون حقيقت تفقّه درك و دريافت و شناخت كلّى و همه جانبه و عميق شريعت و وحى براى چگونه زيستن است و قرآن هم پاسخ‌گوى همه نيازهاى واقعى بشر و در بر دارنده سعادت مادى و معنوى انسان‌ها است، بايستى گستره اجتهاد و فقاهت را تمامى قرآن ديد و همه زمينه‌هاى اعتقادى، تاريخى، اخلاقى و حتى سرگذشت انبيا و امم را در اين كتاب مقدس مجال استنباط و تفكر فقهى دانست.[١]

اين نظريه يكى از گوياترين دلايل خود را تمسك اهل بيت (عليهم السلام) به آيات قرآن در پاسخ به پرسش‌هاى فقهى مى‌داند، تمسكى كه نه تنها خود به‌صورت يك رويه درآمده بود، بلكه حتى در پى آموزش اين تمسك به مثابه يك رويه نيز بود. صاحبان اين نظريه مثال‌هاى زيادى‌[٢] ارائه كرده‌اند تا ثابت كنند كه اهل بيت (ع) در شرايط گوناگون به آياتى تمسك كرده‌اند كه- با نگاه محدود ما به آيات قرآن- حتى احتمال دلالت فقهى هم در آن‌ها نمى‌رود؛ مواردى از قبيل تمسك امام‌ جواد (ع) در تعيين محدوده قطع يد سارق به كريمه‌ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ ..[٣] و[٤] ....

علاوه بر اين يكى از مهم‌ترين دلايل محدود شدن دامنه آيات الاحكام را هم غفلت از بيان نامتمركز و گسسته نماى قرآن‌[٥] مى‌داند و معتقد است در علم اصول به جاى تكرار مباحثى مثل حجيت ظاهر كتاب بايد انواع دلالت‌هاى قرآنى و شيوه‌هاى بيانى قرآن نيز مورد بررسى قرار گيرند.

اگر چه در مورد چند و چون و استدلال‌هاى نظريه شمول‌گرا به بيان متمركز و پيوسته‌اى از استاد معرفت (ره) دست نيافتيم، اما با استناد به بيانات پراكنده وى مى‌توان نظريه شمول‌گرا را به او هم استناد داد.[٦] چون استاد در

[١] . محمد مهدى مسعودى، مقاله« گستره مباحث فقهى قرآن»، مجله پژوهش‌هاى قرآنى، ش ٩.

[٢] . مثال‌هاى بسيارى در مقاله« گستره فقهى قرآن»( پاورقى قبل) و جمع‌آورى شده است.

[٣] . جِن، آيه ١٨.

[٤] . حرعاملى، وسائل الشيعه، ج ٢٨، ص ٣٥٣.

[٥] . ر. ك: دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهى، ص ١٠.

[٦] . ر. ك: بيّنات، سال ١١، شماره ٤.