معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٥٩ - ٢ ١ مصادر تفسير صحابه و ويژگىهاى تفسير در اين دوره

منقولات‌ ابن عباس‌ از على‌ (ع) بسيار كم و ناچيز است و مدوّنان احاديث صحيح، چيزى از احاديث‌ ابن عباس‌ را از على‌ (ع) ياد نكرده‌اند.[١] برخى ديگر از محققان با تصريح به اين نكته كه يكى از عوامل توفيق‌ ابن عباس‌ در امر تفسير، ملازمت وى با اصحاب بزرگ بوده، بدون آنكه نامى از اين اصحاب- و از جمله‌ على‌ (ع)- ببرند، تنها به فراگيرى‌ ابن عباس‌ از انصار مدينه از جمله‌ زيد بن ثابت‌ بسنده كرده‌اند. (از جمله‌ خالدى‌، ٢٣٨) اما در اين ميان آيت‌الله معرفت با درك حساسيت اين موضوع، اولًا با عنوان‌ اعلم الصحابة بمعاني القرآن‌ برجستگى مقام علمى‌ على‌ (ع) و اعلميت مطلق آن حضرت را- در همه زمينه‌ها از جمله تفسير- مدلّل كرده است.[٢] ثانياً به‌طورى كه قبلًا گذشت، با بررسى رابطه دانش تفسيرى مفسران صحابه از جمله‌ ابن عباس‌، عبدالله بن مسعود و ابى بن كعب‌ با على‌ (ع)، مرجعيت‌ على‌ (ع) در بين صحابه و اثر پذيرى آنان از آن حضرت را، به‌خوبى نمايانده است‌[٣] اين كوشش در بخش‌هاى ديگرى از تحقيقات آيت‌الله معرفت، به‌خصوص تصحيح طرق تفسيرى‌ ابن عباس‌ نيز به چشم مى‌خورد كه به زودى از نظر خواهد گذشت.

٢. ١. مصادر تفسير صحابه و ويژگى‌هاى تفسير در اين دوره‌

قرآن‌پژوهان در معرفى مصادر تفسير صحابه بر مواردى چون: قرآن، روايات نبوى و فهم و اجتهاد مفسران صحابى، به‌خصوص آگاهى آنان نسبت به معانى لغات و نيز آداب و رسوم عرب- كه زمينه‌ساز نزول بسيارى از آيات بوده- تأكيد كرده‌اند.[٤]

[١] . صدر، ص ٣١٨ به نقل از منهاج السنه و نيز ر. ك: حجتى، صص ٨٨- ٨٦ با عنوان: رد گفتار ابن تيميه و نقد نظر او.

[٢] . التفسير و المفسرون، ج ١، صص ١٩١- ١٨٨.

[٣] . همان؛ و نيز صص ١٩٣، ١٩٥، ١٩٧، ١٩٨ و ٢٠٠.

[٤] . همان، ص ٣٧؛ مباحث فى علوم القرآن، ص ٣٣٦؛ علوم التفسير، ص ١٥؛ الاسرائيليات و اثرها فى التفسير، ص ١٧؛ النهج الاثرى فى تفسير قرآن الكريم، ص ٣٤؛ مبانى و روش‌هاى تفسيرى، ص ٢٥٥.