معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٩٠ - ٣ تفسير عرفانى از ديدگاه استاد معرفت در كتاب تفسير و مفسران

دشوار است؛ از اين‌رو برخى چه بسا نظر خود را بر قرآن تحميل كرده‌اند و لذا گمراه و ناموفقند. استاد معرفت كسانى چون‌ سهل تسترى‌ (متوفاى ٢٨٣ ق) و ابو عبد الرحمن سُلَمى‌ (متوفاى ٤١٢ ق) و قشيرى‌ (متوفاى ٤٦٥ ق) و رشيدالدين ميبدى‌ (قرن ششم) را در شمار افراد موفق، و ابن عربى‌ را در تأويلات وى در زمره افراد ناموفق مى‌داند. اما بى‌درنگ اين پرسش پيش مى‌آيد كه مگر معيار موفقيت در تأويل قرآن چيست كه برخى را موفق و بعضى را ناموفق به شمار مى‌آوريد؟

استاد معرفت، راز موفقيت در تأويل قرآن را رعايت ضابطه تأويل مى‌داند، و آن، عبارت است از دقت در ويژگى‌هايى كه كلام را در بر گرفته و تشخيص دخالت هر كدام در هدف و مرام (تا هر كدام دخالت ندارد، ناديده گرفته شود و سپس مفهوم كلى بر اساس قيود مربوط، استخراج گردد.) و سپس انتزاع مفهوم عام است؛ چنانكه با ظاهر سازگار باشد و در گستره‌اى قرار گيرد كه ظاهر را نيز فرا گيرد و خلاصه آنكه تأويل بايد به گونه‌اى باشد كه شاهد درستى آن از خود قرآن به دلالت اقتضا كه دلالت غير بيّن به شمار مى‌آيد، برآيد. امر به تدبر در آيات قرآن، اشاره به همين مطلب است.

البته برخى از دريافت‌هاى كلى از قرآن، اساساً تأويل شمرده نمى‌شود و با اندكى تدبر روشن مى‌شود كه مفهوم عامى است كه از ظاهر لفظ به‌دست مى‌آيد؛ زيرا به‌عنوان كبراى كلى مطرح شده‌اند كه به عموميت مفهوم بستگى دارد؛ به‌عنوان نمونه، مثل كبراى كلى مستفاد از هر يك از آيات كريمه زير:

١. يا مُوسى‌ لا تَخَفْ إِنِّي لا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ.[١]

تعليل پايان آيه به منزله كبراى كلى است.

٢. رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ.[٢]

اين تعهد حضرت‌ موسى‌ (ع) در پيشگاه خداى متعال، آموزه‌اى است براى تمام كسانى كه مورد عنايت حق قرار گرفته و از مواهب گوناگون مادى و

[١] . نمل، آيه ١٠.

[٢] . قصص، آيه ١٧.