معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٩١ - ٣ تفسير عرفانى از ديدگاه استاد معرفت در كتاب تفسير و مفسران

معنوى برخوردار شده‌اند؛ تا بدانند توانايى‌هاى خداداد؛ از جمله دانش را نبايد در خدمت دشمنان خدا و خلق قرار دهند.

٣. اذْهَبا إِلى‌ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى‌ فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى‌.[١]

به سوى‌ فرعون‌ برويد كه او به سركشى برخاسته، و با او سخنى نرم گوييد، شايد كه پند پذيرد يا بترسد.

اهل ذوق و عرفان، گستره تعليل «انه طغى» را فراتر از داستان‌ موسى‌ و هارون‌ در برابر فرعون‌ دانسته و وظيفه هر انسان آزموده‌اى مى‌دانند كه به سوى طاغيان سركش از جمله نفس خويش بشتابد تا سركشى را از حد نگذراند؛ ولى بايد با مدارا او را رام كند.

از ديدگاه استاد معرفت، يكى از مسايل مرتبط با تفسير عرفانى، خاطرات ذهنى است كه از طريق تداعى معانى صورت مى‌پذيرد. هنگامى كه عارف به استماع يا تلاوت قرآن كريم مى‌پردازد، مورد عنايت حق- جَلّ و علا- قرار گرفته، از افاضات و اشراقات ملكوتى برخوردار و در نتيجه به تعمق بيشتر در آيات الاهى موفق مى‌شود. اين اشراقات و الهامات، جنبه تفسيرى ندارد؛ بلكه از طريق «تداعى معانى» رخ مى‌دهد. توضيح اينكه وقتى عارف آيه:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَ لْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ؛[٢]

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، با كافرانى كه مجاور شما هستند كارزار كنيد، و آنان بايد در شما خشونت بيابند، و بدانيد كه خدا با تقواپيشگان است.

را استماع يا تلاوت مى‌كند، اين خاطره به ذهنش خطور مى‌كند كه بايد با نفس خود كه نزديك‌ترين دشمن او است، به ستيز برخيزد. خطور اين گونه خاطره‌ها، جنبه تفسيرى ندارد تا آن را تفسير به رأى و تحميل بر قرآن بدانيم؛ زيرا مى‌توان آن را تحت ضابطه در آورد؛ بدين گونه كه نخست پيام عام و كلى نهفته در دل آيات، از تعمق و تدبر در آيات به‌دست مى‌آيد، سپس در بستر

[١] . طه، آيات ٤٤- ٤٣.

[٢] . توبه، آيه ١٢٣.