معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٤٢ - ١ ضعف فرهنگى جامعه عرب

كتاب در كتاب خدا دست بردند و سخنى از پيش خود برساختند و به مردم گفتند: اين سخن از سوى پروردگار است تا از اين راه، بهره‌اى ناچيز به‌دست آورند. آيا دانش وحيانى، شما را از پرس و جو از آنان باز نمى‌دارد؟ نه به خدا سوگند، هرگز نديديم كه احدى از آنان درباره آيات وحيانى (قرآن) از شما بپرسند!

زمينه‌هاى گسترش اسرائيليات‌

افزون بر عوامل و زمينه‌هايى كه سبب پيدايش و نفوذ اسرائيليات در قلمرو تفسير و حديث اسلامى شد، برخى از پديده‌هاى اعتقادى، فرهنگى، اجتماعى و سياسى را نيز مى‌توان به‌عنوان زمينه‌ها و يا عوامل نشر و گسترش اين دسته از روايات در فرهنگ جامعه اسلامى قلمداد كرد؛ از ديدگاه استاد معرفت اين زمينه‌ها و عوامل عبارتند از:

١. ضعف فرهنگى جامعه عرب‌

مردمان ساكن در جزيرةالعرب پيش از اسلام و ساليانى پس از ظهور اسلام از نظر فرهنگى و علمى در سطح بسيار پايينى قرار داشتند؛ به‌طورى كه افراد با سواد و قادر به خواندن و نوشتن در ميان آنان كمتر يافت مى‌شد. از اين رو، همواره در برابر اهل كتاب كه جايگاه علمى و موقعيت فرهنگى و اجتماعى برترى داشتند، خاضع بودند.[١]

ابن‌كثير مى‌گويد:

گروهى از انصار از زمانى كه بت‌پرست بودند، به جهت اعتقاد به جايگاه علمى والاى اهل كتاب، در بسيارى از كارها از آنان پيروى مى‌كردند و تا آمدن مهاجران به مدينه به اين روش خود پايبند بودند.[٢]

ابن‌خلدون‌، يكى از اسباب گسترش اسرائيليات را از سويى بدوى بودن اعراب و غلبه بى‌سوادى بر آنان و از سوى ديگر، برخوردارى اهل كتاب از آيين و كتاب آسمانى دانسته كه اين امر باعث شده است اعراب، هر آنچه را

[١] . محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ٢، ص ٧١.

[٢] . ابن كثير، تفسير القرآن العظيم، ج ١، صص ٢٦٩- ٢٦٨.