معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٩٦ - ج نظريه گروه بىطرفها

ب. نظريه گروهى از متجددان عصر حاضر

اين گروه كه با اسلام ميانه خوبى ندارند و از هر چيزى كه بوى «اباحيت» بدهد و بتوان آن را به‌عنوان نهضت و قيامى در گذشته عليه اسلام و مقررات اسلامى قلمداد كرد، به شدت استقبال مى‌كنند، مانند گروه اول معتقدند كه عرفا عملًا ايمان و اعتقادى به اسلام ندارند، بلكه عرفان و تصوف نهضتى بوده از ناحيه ملل غير عرب بر ضد اسلام و عرب، در زير سرپوشى از معنويت.

اين گروه با گروه اول در ضديت و مخالفت عرفان با اسلام وحدت نظر دارند، و اختلاف نظرشان در اين است كه گروه اول اسلام را تقديس مى‌كنند و با تكيه به احساسات اسلامى توده مسلمان، عرفا را «هو» و تحقير مى‌نمايند و مى‌خواهند به اين وسيله عرفان را از صحنه معارف اسلامى خارج نمايند، ولى گروه دوم با تكيه به شخصيت عرفا- كه بعضى از آن‌ها جهانى است- در صددند وسيله‌اى براى تبليغ عليه اسلام بيابند و اسلام را «هو» كنند كه انديشه‌هاى ظريف و بلند عرفانى در فرهنگ اسلامى با اسلام بيگانه است و اين عناصر از خارج وارد اين فرهنگ گشته است، اسلام و انديشه‌هاى اسلامى در سطحى پايين‌تر از اين‌گونه انديشه‌ها است.

اين گروه مدعى هستند كه استناد عرفا به كتاب و سنت صرفاً تقيه و از ترس عوام بوده است، و مى‌خواسته‌اند به اين وسيله جان خود را حفظ كنند.

ج. نظريه گروه بى‌طرف‌ها

از نظر اين گروه، در عرفان و تصوف به‌خصوص در عرفان عملى، و بالاخص آنجا كه جنبه فرقه‌اى پيدا مى‌كند، بدعت‌ها و انحرافات زيادى مى‌توان يافت كه با كتاب الله و با سنت معتبر وفق نمى‌دهد. ولى عرفا مانند ساير طبقات فرهنگى اسلامى و مانند غالب فرق اسلامى نسبت به اسلام نهايت خلوص نيت را داشته‌اند و هرگز نمى‌خواسته‌اند بر ضد اسلام مطلبى گفته و آورده باشند. ممكن است اشتباهاتى داشته باشند- همچنانكه ساير طبقات فرهنگى مثلًا متكلمين، فلاسفه، مفسرين، فقها، اشتباهاتى داشته‌اند- ولى هرگز