معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت)

شناسنامه

مقدمه حجتالاسلام و المسلمين علىاكبر رشاد

يادداشت دبير همايش

ديدگاههاى استاد معرفت در زمينه تفسير شناخت

روش تفسيرى اهل بيت(ع) از ديدگاه آيتالله معرفت

پيشفرضهاى روش تفسيرى اهل البيت(ع) از ديدگاه آيتالله معرفت

1 نقش اهل البيت(ع) در تفسير قرآن كريم

2 توجه به تفاوت روايات تفسيرى و تأويلى اهل البيت(ع)

3 توجه به احاديث جعلى در ميان روايات تفسيرى و تأويلى اهل البيت(ع)

روش تفسيرى اهل بيت(ع)

1 مستندات لغوى در روايات تفسير اهل بيت(ع)

2 مستندات قواعد زبان عربى در روايات تفسيرى اهل بيت(ع)

3 تفسير قرآن به قرآن در روايات تفسيرى اهل بيت(ع)

4 تفسير قرآن به سنت در روايات تفسيرى اهل بيت(ع)

5 تفسير قرآن با استناد به قواعد عقلى در روايات تفسيرى اهل بيت(ع)

نتيجهگيرى

تفسير صحابه و تابعان از ديدگاه آيتالله معرفت

طرح مسأله

1 تفسير صحابه

1 1 تعداد مفسران صحابه

2 1 مصادر تفسير صحابه و ويژگىهاى تفسير در اين دوره

3 1 ارتباط تفسير صحابه با آموزشهاى اهل كتاب

2 تفسير تابعان

1 2 تصحيح طرق تفسيرى ابن عباس

2 2 نمايانسازى نفوذ فكرى على(ع) بر انديشه مفسران تابعان

1 2 2 اعتبار عقلى در نشان دادن شخصيت مفسر تابعى

2 2 2 استفاده از شواهد گوناگون در بررسى شخصيت مفسر

نتايج مقاله

روش صحيح تفسير قرآن با تأكيد بر كتاب«التفسير الأثرى الجامع»

1 مبانى تفسير

2 اصول تفسير

1 2 در نظر گرفتن قرائت صحيح

2 2 توجه به مفاهيم كلمات در زمان نزول

3 2 در نظر گرفتن قواعد و ادبيات عرب(صرف، نحو، معانى و بيان)

4 2 در نظر گرفتن قراين

1 4 2 قراين پيوسته

قرينه پيوسته لفظى(سياق)

قراين پيوسته غير لفظى

2 4 2 قراين ناپيوسته

الف روايات

ب آراى مفسران

3 سبك تفسير

4 روش تفسير

5 برجستگىهاى تفسير

1 5 گستردگى منابع

2 5 توجه به برخى مبانى در مقدمه تفسير

3 5 جمع ميان روايات فريقين و نقدى عالمانه

4 5 وجود بحثهاى اصطلاحى در تفسير

5 5 حذف اسرائيليات از تفسير

6 5 نوآورى و مباحث ابتكارى

6 كاستىهاى تفسير

دانشهاى بايسته در فهم و تفسير آيات

دانشهاى بايسته در تفسير

علوم حديث

ضرورت حديث در تفسير

نياز به علوم حديث در تفسير

«نقد ذاتى حديث» ابتكار استاد معرفت

تلاشهاى رجالى استاد در احاديث تفسيرى

نقشهاى گوناگون حديث در تفسير

1 نقش الگويى در ترسيم شيوهنامه تفسير

2 نقش شرح مقاصد الايات در هنگام وضوح معانى لغوى

3 نقش هم افق كردن ما با افق فكرى و فرهنگى عصر نزول

علوم قرآنى

ضرورت علوم قرآنى در تفسير

ضرورت لغت به مثابه يك دانش(نه منبع) براى مفسر

چند نمونه

ادبيات عرب(صرف)

نقل و نقد دو شبهه درباره علم صرف

شبهه اول

شبهه دوم

الف نقد انتساب اين انكار به آلوسى

ب نقد انتساب اين انكار به سيوطى

نمونههايى از تأثير صرف در تفسير

ادبيات عرب(نحو)

الف بلاغت(معانى و بيان)

نمونههايى از تأثير معانى و بيان در تفسير

ب بلاغت(علم بديع)

رويكرد دوگانه مفسران به علم بديع

نقد رويكرد انكارآميز

شكلهاى گوناگون تأثير بديع در تفسير

الف ايجاد انگيزه براى تحقيق در معانى واژگان

ب پيشگيرى از خطاى مفسر

ج دريافت لطائف تفسيرى از الفاظ قرآن

سخن آخر

علم فقه

دامنه تأثير قرآن در فقاهت

نمونههايى از تأثير قرآن در فقه از منظر شمولگرايان

علم اصول فقه

علم تاريخ

ذكر چند نمونه

علم كلام

ذكر چند نمونه

علوم تجربى و طبيعى

شرط استفاده از علوم تجربى در تفسير

دگرگونى تفاسير به تناسب تحولات علوم

علم الموهبه

علم الموهبه از منظر آيتالله معرفت(قدسسره)

1 تعريف علم الموهبه

تحليل فلسفى و عرفانى از علم الموهبه

2 پيشينه علم الموهبه

دلايل نياز به علم الموهبه در تفسير قرآن كريم

دسته اول دلايل قرآنى

دسته دوم روايات

دسته سوم دلايل عقلى

اشارهاى به مبانى علم الموهبه در تفسير

ارزش تفسير قرآن بر اساس علم الموهبه

تفاسير برخاسته از علم الموهبه از منظر استاد معرفت

آيا مىتوان علم الموهبه را شرط مفسر دانست؟

علم الموهبه شرط لازم براى تفسير يا شرط كمال؟

آيا توان بهرهمندى از علم الموهبه شرط است يا فعليت آن؟

آيا علم الموهبه شرط فهم معناى آيات است يا فهم اسرار آن؟

آيا مفاهيم حاصل شده از علم الموهبه قابل بيان است؟

علم الموهبه اكتسابى است يا اعطايى؟

حجيت روايات تفسيرى از ديدگاه آيتالله معرفت«ره»

1 ديدگاه مخالفان حجيت روايات تفسيرى

نقد و نظر

نقد و نظر

2 ديدگاه موافقان حجيت روايات تفسيرى

ملاحظه

نتيجهگيرى

بررسى ادله حجيت خبر واحد درتفسير با تكيه بر آراى آيتالله معرفت

جايگاه گفتمان خبر تفسيرى

اهميت بررسى

پيشينه بحث

بستر موافقتها و مخالفتها

ادله موافقان حجيت خبر واحد در تفسير

ادله آيتالله خوئى

ادله آيتالله معرفت

ادله مخالفان حجيت خبر واحد درتفسير

بررسى شبهات

جمعبندى و نتيجهگيرى

نقد و بررسى نظريه استقلال قرآن در تفسير

تحرير محل نزاع

روش عملى علامه طباطبايى در تفسير الميزان

گفتار استاد جوادى آملى و استاد مصباح در توضيح روش علامه طباطبايى

عبارات علامه طباطبايى و ديدگاه آيتالله معرفت(ره)

ديدگاه استاد معرفت در نيازمندى قرآن به سنت

توجيه استاد معرفت درباره گفتار علامه طباطبايى

نقد و بررسى

سخن آخر

الف پاسخى كه خود كتاب و سنت به اين سؤال مىدهند

1 نقش پيامبر(ص) در تفسير قرآن

2 نياز فعلى به تفسير معصوم

3 گواهى خود قرآن به«ثقل و تشابه» در عرض گواهى به نورانيت و هدايت

4 رفع اجمال از آيات، بخشى از خدمات پيامبر اكرم(ص)

5 سنت، مكمل تبيان بودن قرآن

6 فراگير نبودن رفع تشابه با رجوع به ظواهر آيات

7 معناى نور بودن قرآن

8 نقش سنت در تفسير آيات

9 تصريح نكردن ائمه به انحصار تفسير در تفسير قرآن به قرآن

10 مقصود از راسخان در علم

خلاصه و نتيجهگيرى

ب پاسخ به اشكالات

بهترين وجه

صريحترين عبارت

مبانى نقد حديث در«التفسير الأثرى الجامع»

سند و متن

ضرورتها و بايستههاى نقد احاديث

نقد سندى و متنى در ترازوى سنجش

مهمترين اصول نقد حديث در كتاب التفسير الاثرى الجامع

الف عرض بر كتاب

چند نمونه از موارد عرض بر كتاب

ب عرض بر سنت قطعيه

ج عرض بر تاريخ

د عرض بر بديهيات عقلى

ه عرض بر علم قطعى

و عدم شباهت حديث با نوع كلمات معصومين(ع)

مبانى رجالى استاد معرفت در زمينه تفسير

ديدگاه استاد معرفت درباره نياز به دانش رجال

ديدگاه اول

ديدگاه دوم

ديدگاه سوم

آشنايى با علوم حديث و نقش آن در اجتهاد و اسلامشناسى

الف تفسير منسوب به ابن عباس(م 68 ق)

ب تفسير منسوب به امام عسكرى(ع)

مبانى استاد معرفت در توثيق يا تضعيف رجال

الف مبناى استاد در عمل به خبر واحد

ب روشهاى محققان در استفاده از منابع رجالى

قرائن موجب اطمينان به صدور حديث

1 مورد اعتماد اهل بيت(ع) بودن

2 به شمار آوردن راوى از اصحاب ائمه(ع)

3 اعتماد كردن محدثان و مفسران شيعه به يك فرد

4 نقل روايت و خاطرهاى ويژه درباره امامان(ع)

5 تربيت شده مكتب كوفه

6 بى اساس بودن منشأ برخى تضعيفات

7 همراهى با امام على(ع) در مبارزه با مخالفان

8 ارتباط با حبر امت(ابن عباس) و شاگردى نزد او

ديدگاه استاد معرفت درباره مذهب پيشوايان علمى و فكرى جهان اسلام

9 مخالفت با على(ع) و بغض وى، ميزان بدعت و انحراف

10 عمل اصحاب

11 بى اعتنايى محدثان به جرح و تضعيف برخى رجالىها

12 استفاده از طبقات راويان براى شناسايى وضع سند

13 استفاده از قرينه راوى و مروىعنه در تمييز مشتركات و يا مجاهيل

14 اعبتار مراسيل برخى تابعين و بيان عذر آنها در ارسال

15 رفع تهمت غلو از حاملان اسرار اهل بيت(ع)

16 وجود حديث در كتابهاى المقنع يا من لايحضره الفقيه

17 روايت از بزرگان و اجلاء

18 ديدگاه استاد درباره مرسلات ابن ابى عمير(رض)

19 روايت فراوان از يك راوى و اعتماد اصحاب بر او

20 جعل سند صحيح براى روايت ساختگى

به كار گرفتن مبانى در بستر اصلى آن

سخن پايانى

جايگاه تفاسير روايى از ديدگاه آيتالله معرفت

مراحل تفسير روايى

تفسير در عصر پيامبر(ص)

نقش اهلبيت در تفسير

تفسير در عصر صحابه

تفسير در عصر تابعين

پيروان تابعين

عصر تدوين

حجيت روايات در تفسير

آفات تفسير روايى

ضعف اسناد در روايات

وجود روايات جعلى و ساختگى

علل و اسباب جعل

معروفترين جاعلان حديث

روايات اسرائيلى

سران ناقلان روايات اسرائيلى

معرفى تفاسير روايى

تفاسير شيعه

تفسير عياشى

تفسير قمى

البرهان فى تفسير القرآن

نور الثقلين

تفسير صافى

كنز الدقائق و بحر الغرائب

تفاسير روايى اهل سنت

تفسير طبرى

معالم التنزيل فى التفسير و التأويل

تفسير القرآن العظيم

الدر المنثور فى التفسير بالمأثور

تفسير ثعلبى(الكشف و البيان)

الجواهر الحسان

المحرر الوجيز

نقد و بررسى اسرائيليات از ديدگاه آيتالله معرفت(ره)

مفهومشناسى اسرائيليات

آغاز ورود اسرائيليات

نقد استاد معرفت بر ديدگاه ذهبى

زمينههاى گسترش اسرائيليات

1 ضعف فرهنگى جامعه عرب

2 كينه ديرينه و دشمنى شديد يهود

3 گزيدهگويى قرآن در بازگويى داستانها

4 قصهسرايان و همراهى دستگاه خلافت با آنان

5 ممنوعيت نگارش و نقل حديث

6 سهلانگارى در نقل و نقد روايات

روايى يا ناروايى مراجعه به اهل كتاب

ديدگاه استاد معرفت(ره) درباره مراجعه به اهل كتاب

چهرههاى اصلى پيدايش و گسترش اسرائيليات

1 عبدالله بن سلام(م 43 ق)

2 كعب الاحبار(م 34 ق)

3 تميم بن اوس دارى(م 40 ق)

4 وهب بن منبه(م 114 ق)

5 محمد بن كعب قرظى(م 118 ق)

6 عبدالله بن عمرو بن عاص(م 65 ق)

7 ابوهريره(م 59 ق)

8 عبدالملك بن جريج(م 150 ق)

اقسام اسرائيليات

تقسيمبندى استاد معرفت(ره)

ميزان اثرپذيرى تفاسير و فراوانى اسرائيليات

چند نمونه از اسرائيليات در تفاسير

1 داستان هاروت و ماروت

نقد و بررسى

2 نسبت شرك به آدم و حوا

نقد و بررسى

3 افسانهسرايى درباره پديدههاى طبيعى

جمعبندى و نتيجهگيرى

استاد معرفت و تأويل قرآن

مبحث اول معناى تأويل با توجه به ريشه اين واژه

ديدگاه

مبحث دوم كاربردهاى تأويل در قرآن

تأويل متشابه

تعبير خواب

عاقبت امر

تحليلى ديگر در مورد كاربرد واژه تأويل در قرآن

مبحث سوم تأويل قرآن

نقد و نظر

تفسير به رأى از ديدگاه آيتالله معرفت(ره)

تفسير به رأى از ديدگاه آيتالله معرفت(ره)

پيشينه تاريخى تفسير به رأى

تفاوت تفسير به رأى و اعمالنظر در فهم قرآن

ديدگاه استاد معرفت درباره احاديث نهى از تفسير به رأى

ديدگاهها درباره تفسير به رأى

معيارهاى شناسايى موارد تفسير به رأى از ديدگاه استاد معرفت

نمونههايى از تفسير به رأى از ديدگاه استاد معرفت

روششناسى تفسير موضوعى از منظر آيتالله معرفت(ره)

مشكلات تفسير ترتيبى

تفسير موضوعى

الف تفسير موضوعى، سبكى كهن در روشهاى تفسيرى

ب اولويت و اهميت تفسير موضوعى در نزد مفسران معاصر

ج امتيازات روش تفسير موضوعى

1 اثبات نظاممند بودن معارف قرآن

2 دستيابى به مقاصد و معانى قرآن كريم

3 پاسخگويى قرآن به نيازهاى مخاطبان در يك گفتوگوى فعال

د جايگاه روش تفسيرى موضوعى در بيانات اهل بيت(ع)

ه نسبت و جايگاه تفسير ترتيبى در تفسير موضوعى

و انواع تفسير موضوعى

1 تفاسير موضوعى واژهشناسانه

2 تفاسير موضوعى سور قرآن

3 تفسير موضوعى موضوعات قرآن

4 تفسير موضوعى تطبيقى(برونگرا)

ز دستهبندىهاى موضوعى آيات

ح نمونههايى از تفسير موضوعى استاد معرفت

مورد اول فراموشى يا به دست فراموشى سپردن

مورد دوم هدايت و توفيق

1 هدايت فطرى نهفته در طبيعت اشياء اعم از حيوان، گياه يا جماد

2 هدايت به وسيله نيروى عقل و انديشه در آدمى

3 هدايت به وسيله انبيا و رسل الهى

4 هدايت توفيقى

5 هدايت به عصمت

بررسى روشگرايش روايى در تفسير از ديدگاه آيتالله معرفت(قدسسره)

1 تعريف كامل و دقيق سنت

2 يگانگى ديدگاه اخباريان و فقيهان در مورد جايگاه روايت در تفسير قرآن

3 ملاك تفسيرى بودن احاديث

4 كاربرد خبر واحد در تفسير

5 لزوم و شيوه نقد و بررسى احاديث تفسيرى

گرايش عرفانى در تفسير از نگاه استاد معرفت

2 معرفى عرفان و مبانى عرفان اسلامى مرتبط با تفسير

2 - 1 چيستى و سرچشمه عرفان

2 2 عناصر بنيادين مكتب عرفان

1 2 2 وحدت وجود

2 2 2 كشف و شهود

3 2 2 فناى در حقيقت و فناى فىالله

4 2 2 سير وسلوك

5 2 2 عشق به جمال مطلق

6 2 2 راز و رمز

3 2 شريعت و طريقت

بخش دوم استاد معرفت و معرفى تفاسير عرفانى

1 تفسير تسترى

2 تفسيرسلمى(حقايق التفسير)

3 تفسير قشيرى(لطائف الاشارات)

4 كشف الاسرار و عدة الابرار(تفسير ميبدى)

5 خلاصه تفسير ميبدى

6 تفسير ابن عربى

7 التأويلات النجميه

8 عرائس البيان فى حقائق القرآن

9 تفسير كاشفى(مواهب عليه)

10 تفسير حكيم صدر المتألهين شيرازى

بخش سوم نقد و بررسى تفسير عرفانى از ديدگاه استاد معرفت

1 تعريف تفسير عرفانى از ديدگاه زرقانى، ذهبى و محيىالدين عربى

2 تفسير عرفانى از ديدگاه استاد معرفت در كتاب«التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب»

3 تفسير عرفانى از ديدگاه استاد معرفت در كتاب تفسير و مفسران

نقد، تحليل و استنتاج

1 نظريه عرفا

2 نظريههاى ديگران

الف نظريه گروهى از محدثان و فقهاى اسلامى

ب نظريه گروهى از متجددان عصر حاضر

ج نظريه گروه بىطرفها

كتابنامه

فهرست آيات و روايات

فهرست آيات

فهرست روايات

معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤١٧ - چكيده

روش‌شناسى تفسير موضوعى از منظر آيت‌الله معرفت (ره)

محمود مرويان‌[١]

چكيده‌

تفسير موضوعى به معنى گردآورى آيات مربوط به يك موضوع از سراسر قرآن و استنطاق آن‌ها به منظور دستيابى به ديدگاه قرآنى در آن موضوع، سبكى كهن در روش‌هاى تفسيرى به شمار مى‌رود و از صدر اسلام حداقل در قالب بررسى‌هاى آيات الاحكام ظاهر شده است. اما اينك تنها روشى است كه مى‌تواند ديدگاه قرآنى و اسلامى را به پرسش‌گران دنياى كنونى- در مسائل مختلف فكرى و عملى- عرضه كند.

استاد فقيد آيت‌الله معرفت در آثار خويش هم به تبيين روشمندى تفسير موضوعى پرداخته‌اند و به نقد و معرفى اجمالى برخى تفاسير موضوعى اقدام كرده‌اند؛ و هم خود در ارائه معارف قرآنى و تفسير متشابهات از اين روش بهره جسته‌اند.

اين مقاله، ضمن پرداختن به مسائل اساسى در روش تفسير موضوعى، مبانى و آراى استاد را دراين‌باره گزارش مى‌كند.

كليد واژه‌ها: تفسير موضوعى، آيت‌الله معرفت.

[١] . عضو هيأت علمى دانشگاه علوم اسلامى رضوى.