رأى كه‌ ذهبى‌ تفسير به رأى را با تفسير اجتهادى خلط كرده است، اظهار شگفتى كرده و سخن وى را ردّ مى‌كند. ذهبى‌ اقسام تفسير به رأى را به شش قسم رسانده،[١] تفسير به رأى را به دو قسم جايز و غيرجايز تقسيم مى‌كند و معتقد است مقصود از رأى در حديث منع از تفسير به رأى، اجتهاد است. پس تفسير به رأى يعنى تفسير قرآن از راه اجتهاد، بعد از اينكه مفسر با كلام عرب و شيوه‌هاى گفتار و واژه‌هاى عربى و اقسام دلالت آن‌ها كاملًا آشنا شد و به مدد اشعار جاهلى توانست واژه‌هاى عربى و دلالت آن‌ها را توجيه كند، دست به اجتهاد در تفسير مى‌زند و اين تفسير به رأى است و برخى با سخت‌گيرى از آن سر باز زده‌اند.

وى پس از ذكر دلايل موافقان و مخالفان تفسير اجتهادى (=تفسير به رأى از نظر او) مى‌گويد:

رأى اجتهاد بر دو قسم است: ١. آنكه با كلام عرب و شيوه‌هاى گفتار آن‌ها سازگار و با كتاب و سنت هم سو است. كه چنين اجتهادى جايز است؛ ٢. آن كه با قواعد زبان عربى ناسازگار و با ادله شرعى ناهمگون و ساير شرايط تفسير را ندارد، كه چنين اجتهادى البته مورد نهى و قابل نكوهش است.[٢]

استاد معرفت در بررسى و نقد اين سخن مى‌فرمايند:

اوّلًا: سر باز زدن برخى از پيشينيان از تفسير قرآن به دليل اعتماد نداشتن به خود و كمى بضاعت علمى آنان درباره مقام كلام خداوند بوده است. اما دانشمندان آگاه به مقاصد شريعت با جرأت علمى تمام و احاطه كامل و همه جانبه بر مفاهيم قرآن، به وادى تفسير گام نهاده‌اند.

ثانياً: تفسير به رأى به‌طور مطلق مورد نهى قرار گرفته، نه فقط يك قسم آن، چنانكه‌ ذهبى‌ گمان نموده.

و ثالثاً: آنچه او را دچار اين توهم كرده است اين است كه وى تفسير به رأى را به معناى اجتهاد دانسته و آن را در مقابل تفسير مأثور قرار داده است، وگرنه شكى نيست كه به كار بستن اجتهاد براى استنباط مفاهيم‌

[١] . محمدحسين ذهبى، التفسير و المفسرون، ج ١، صص ٢٨٤- ٢٨١.

[٢] . همان، صص ٢٨٥- ٢٤٨؛ محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ١، صص ٧٤- ٧٣.