عَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ شَيْئاً أَكْرَمَ مِنَ الضَّأْنِ لَفَدَى بِهِ إِسْمَاعِيلَ: «اگر حيوانى بهتر از گوسفند پيدا مى‌شد آن را فديه اسماعيل قرار مى‌داد». «١»
خلاصه، روايات در اين زمينه بسيار است كه اگر بخواهيم همه آنها را نقل كنيم، سخن به درازا مى‌كشد. «٢»
در برابر اين روايات فراوان، كه هماهنگ با ظاهر آيات قرآن است، روايت شاذى بر ذبيح بودن اسحاق عليه السلام دلالت دارد كه نه مى‌تواند مقابله با روايات گروه اول كند، و نه با ظاهر آيات قرآن هماهنگ است.
از همه اينها گذشته، اين مسأله مسلّم است، كودكى را كه ابراهيم عليه السلام با مادرش به فرمان خدا به «مكّه» آورد و در آنجا رها نمود، و سپس خانه «كعبه» را با كمك او ساخت، و طواف و سعى با او به جا آورد، اسماعيل عليه السلام بود، و اين نشان مى‌دهد: ذبيح نيز اسماعيل عليه السلام بوده است؛ زيرا برنامه ذبح مكمل برنامه‌هاى فوق محسوب مى‌شده.
البته، آنچه از كتب «عهد عتيق» (تورات كنونى) بر مى‌آيد اين است كه ذبيح، اسحاق عليه السلام بوده است. «٣»
و از اينجا چنين به نظر مى‌رسد كه: بعضى از روايات غير معروف اسلامى كه اسحاق عليه السلام را ذبيح معرفى مى‌كند، تحت تأثير روايات اسرائيلى است، و احتمالًا از مجعولات «يهود» است، «يهود» چون از دودمان «اسحاق» عليه السلام بودند، مايل بودند اين افتخار را از مسلمانان كه پيامبرشان زاده اسماعيل عليه السلام بود سلب كنند، و براى خود ثبت نمايند، هر چند از طريق انكار واقعيات باشد!
به هر حال، آنچه براى ما از همه محكم‌تر است، ظواهر آيات قرآن است، كه