معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤١٣ - نمونههايى از تفسير به رأى از ديدگاه استاد معرفت

مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ.[١]

البته اينجا قرآن به‌عنوان نمونه مطرح شده كه در مورد سوءبرداشت از آيات متشابه قرار مى‌گيرد، وگرنه تمام اصول و فروع مبانى دينى، قطعاً داراى متشابهاتى است. كسانى كه در اين انديشه‌اند كه در محدوده دين به انحرافات فكرى خود جامه مشروعيت بپوشانند، طبعاً به سراغ متشابهات مى‌روند و لذا در احاديث هست كه همان‌گونه كه قرآن آيات محكم و متشابه دارد، احاديث ما نيز محكم و متشابه دارد ... پس اين‌گونه برداشت‌هاى سوء چيز تازه‌اى نيست و از روز اول خود قرآن آن را پيش‌بينى كرده است. البته شيوه برداشت‌ها به شرايط زمان بستگى دارد و در هر زمان به گونه‌اى است.[٢]

استاد در بيان فوق به تاريخچه و قدمت پديده تفسير به رأى اشاره كرده و در ادامه به نمونه‌هايى از چنين سوءبرداشت‌هايى اشاره مى‌كند مانند آنچه به اصطلاح روشنفكران در زمان ما انجام مى‌دهند[٣] و معتقدند فرهنگ زمانه در قرآن بازتاب يافته، مانند برخى احكام جزايى و تفاوت بين زن و مرد در ديه و ارث، مقصودشان از بازتاب فرهنگ زمانه اين است كه جوّ حاكم بر آن زمان اقتضا داشته كه اسلام در تشريح خود اين جهات را در نظر بگيرد. و مى‌گويند خيلى از اين تشريعات و احكام طبق صلاح‌ديد شخص پيامبر بوده است كه مصالح روز را در نظر مى‌گرفت و اين احكام را تشريع مى‌كرد.

با اين دو مقدمه مى‌گويند:

وقتى كه فرهنگ و جوّ عوض شد، آن حكم را هم كه پيامبر روى صلاح‌ديد شخصى، مطابق فرهنگ زمانه و جوّ حاكم تشريع كرده بود، چه مانع دارد كه ما امروز حكم جديد وضع كنيم يعنى كارى كه ما امروز مى‌كنيم، همان كار پيامبرگونه است ... من همين شبهه را در جلد هفتم‌

[١] . آل عمران، آيه ٧.

[٢] . استاد محمدهادى معرفت،« نقدى بر تفسيرهاى روشنفكرانه از قرآن و حديث»، مجله انديشه حوزه، شماره ٢٥، ص ١٤١.

[٣] . همان؛ مدرنيته، روشنفكرى و ديانت، صص ٣٨٢- ٣٨٠؛ محمدهادى معرفت، شبهات و ردود حول القرآن الكريم، ص ١١ به بعد و ترجمه آن با عنوان نقد شبهات پيرامون قرآن، ص ١٤٥ به بعد.