معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٤ - ٢ تفسير تابعان

دريافته بود در اختيار دارد.[١]

٢. تفسير تابعان‌

عصر تابعان، عصر گسترش دامنه تفسير است.[٢] در اين دوره مفسران تابعان در مناطقى چون مكه، مدينه، كوفه، بصره و شام به امر تفسير مشغول شدند و در واقع مدارسى را تقويت كردند كه نخستين بار به وسيله برخى از صحابه از جمله‌ ابن عباس‌، ابى بن كعب‌، عبدالله بن مسعود، ابوموسى اشعرى‌ و ابودرداء پى‌ريزى شده بود.[٣] تابعان در امر تفسير در درجه نخست، ناقلان روايات نبوى و آراى تفسيرى صحابيان بودند و از همين رو برخى معتقدند تفسير بزرگان تابعان در شمار تفسير اثرى قرار دارد.[٤] اما بدون ترديد، در دوره تابعان به تدريج عناصرى پا به عرصه تفسير گذاشت كه ماهيت تفسير را از شكل اثرى به تفسير به رأى كاملًا متحول ساخت. نخست ورود اسرائيليات تفسيرى است كه به عقيده قرآن‌پژوهان نفوذ گسترده آن به حوزه تفسير در عصر تابعان است.[٥] و ديگر دخالت رأى و اجتهاد در مسير تفسير است كه اولًا موجب پديد آمدن اختلافات مذهبى در عصر تابعان بود؛ ثانياً زمينه را براى پيدايش بحث‌ها و نيز گرايش‌هاى كلامى، فقهى،، اخلاقى، ادبى و لغوى مهيا ساخت.[٦]

آيت‌الله معرفت ضمن صحّه گذاشتن بر خصوصيات كلى تفسير در دوره تابعان- درست به همان شكل كه ديگران به آن پرداخته‌اند[٧] و معرفى منابع‌

[١] . همان، ص ٢٢٥ و نيز ر. ك: صص ٢٣٢- ٢٣١.

[٢] . همان، ص ٣٣٦؛ پژوهشى پيرامون تاريخ تفسير قرآن كريم، صص ٢٥٦- ١٥٤.

[٣] . التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ١، ص ٢٧٣؛ التفسير و المفسرون، ج ١، صص ١٢٧- ١٠١؛ مباحث فى علوم القرآن، صص ٣٣٩- ٣٣٨؛ المنهج الاثرى فى تفسير القرآن الكريم، صص ٤٩- ٤٨؛ الاسرائيليات و اثرها فى التفسير، صص ١٩- ١٧.

[٤] . البرهان فى علوم القرآن، ج ١، ص ١٥٨؛ اصول التفسير و قواعده، ص ١١٨؛ تفسير القرآن الكريم، ج ١، ص ٤.

[٥] . التفسير و المفسرون، ج ١، ص ١٣٠؛ التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ١، ص ٣٨٠.

[٦] . التفسير و المفسرون، ج ١، ص ١٣٠؛ الاسرائيليات و اثرها فى التفسير، ١٨.

[٧] . التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ١، صص ٣٦٧- ٣٦٦.