معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٨٤ - ١ تعريف تفسير عرفانى از ديدگاه زرقانى، ذهبى و محيىالدين عربى

قرآن بنشاند.

استاد معرفت اذعان دارد كه تفاسير عرفانى بيش از اين تفاسيرى است كه ايشان به معرفى و بررسى و ارزيابى آن‌ها پرداخته است. برخى از تفاسير كامل و در برگيرنده تفسير تمام قرآنند؛ مانند تفسير بيان السعادة فى مقامات العبادة تأليف‌ سلطان محمد بن حيدر جنابذى گنابادى‌ (متوفاى ١٣٢٧)، كه كاملًا بر مذاق صوفيان نوشته شده است؛ و برخى از تفاسير، ناقصند؛ مانند تفسير علامه عارف‌ شيخ محمد حسين اصفهانى نجفى‌ (متوفاى ١٣٠٨)، كه مشحون از تحقيقات و تدقيقات نظرى است.

البته در اين ميان تفاسيرى هم هست كه در كنار تفسير ظاهرى، گاه به تفسير باطنى قرآن هم پرداخته‌اند؛ مانند: تفسير صافى، تفسير نيشابورى‌ و تفسير روح المعانى آلوسى.

بخش سوّم: نقد و بررسى تفسير عرفانى از ديدگاه استاد معرفت‌

نخست به بررسى كوتاه ماهيت تفسير عرفانى يا اشارى از ديدگاه بعضى از صاحب‌نظران مى‌پردازيم و آنگاه به تبيين ديدگاه استاد معرفت مبادرت مى‌كنيم.

١. تعريف تفسير عرفانى از ديدگاه زرقانى، ذهبى و محيى‌الدين عربى‌

نخست دو تعريف از اهل فن درباره تفسير عرفانى و اشارى مى‌آوريم و آنگاه از ديدگاه استاد معرفت به بحث و بررسى مى‌پردازيم.

زرقانى‌ درتعريف تفسير اشارى گويد:

هو تأويل القرآن بغير ظاهره لإشارة خفية تظهر لأرباب السلوك والتصوف ويمكن الجمع بينها وبين الظاهر والمراد أيضا.[١]

تفسير اشارى عبارت است از تأويل قرآن به غير ظاهر آن، به خاطر اشاره‌اى پنهان كه براى ارباب سلوك و تصوف آشكار مى‌شود، و جمع بين آن و بين ظاهر و مراد، نيز ممكن است.

اما دكتر محمد حسين ذهبى‌، تفسير اشارى را يكى از اقسام تفسير صوفى‌

[١] . مناهل العرفان، ج ٢، ص ٥٦.