معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٦٢ - ٥ لزوم و شيوه نقد و بررسى احاديث تفسيرى

تدوين شده است. نويسنده‌ تفسير نعمانى‌ نيز ناشناس و از اين جهت فاقد اعتبار است. نيز تفسير منسوب به‌ على بن ابراهيم قمى‌ (٣٢٩ ق) تركيبى از روايات مختلف با سه‌گونه سند است كه از سوى شخصى به نام‌ ابوالفضل عباس بن محمد علوى‌ نقل شده است و او مجهول است؛ از اين رو بر تفسير ياد شده مهر صحت نهاده نشده است و ارباب جوامع حديثى معتبر هم آن را مورد اعتماد ندانسته‌اند.[١]

بنابراين از راه نقد سند روايات تفسيرى هيچ اميدى به دستيابى به روايات قابل اعتماد در اين حوزه وجود ندارد، حال آنكه از راه نقد متنى اين روايات به گونه‌اى كه توضيح آن گذشت، امكان بهره‌مندى از اين روايات در حدّ رضايت‌بخش وجود دارد.

اما مقصود استاد معرفت از نقد متنى روايات تفسيرى چيست؟

ايشان با اشاره به اينكه در هم آميختن درست و نادرستِ روايات موجب شد تا علماى امت به فكر چاره بيفتند و مرزهايى را در نظر بگيرند كه مى‌تواند ميان روايت درست از روايات نادرست فاصله بيندازد، مى‌نويسد:

و مهم‌ترين آن مرزهاى جداساز آن چيزى بود كه پيامبر اسلام (ص) نسبت به آن آگاهى داده بود، عرضه [حديث‌] بر كتاب خدا و آيات محكم آن. پس آنچه موافق كتاب خدا است، حق است و آنچه مخالف آن است، باطل است. و كتاب در اينجا كنايه از محكمات دين و بديهيات عقل‌ها است كه شامل سنت درست و برهان روشن عقل نيز مى‌شود. پس آنچه با اينها همخوان بود، سالم است و آنچه فاصله داشت، نادرست است. از اين‌رو راه پاكسازى [روايات‌] پيش از بررسى سندها ملاحظه محتواى آن‌ها در عالى بودن معناى سخن و قوى بودن پيام آن است و اگرچه براى سندها نيز در اعتبار [روايات‌] نقشى وجود دارد، ولكن در درجه دوم است، برخلاف روش برخى متأخران كه تنها به سندها اهتمام مى‌ورزند و رعايت محتوا از نظر قوى و عالى بودن را رها ساخته‌اند.[٢]

آيت‌الله معرفت در مورد چگونگى نقد و بررسى روايات تفسيرى اسرائيلى،

[١] . محمدهادى معرفت، تفسير و مفسران، ج ٢، ص ٢٥.

[٢] . ر. ك: همان، ص ٤٦٠ به بعد.