معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣١٨ - علل و اسباب جعل

در دربار هارون الرشيد اشاره كرد.[١]

همراهى با سياستمداران ظالم: استاد معرفت مى‌نويسد: نخستين كسى‌كه سياستش بر جعل احاديث و وارونه كردن احاديث صحيح نمود معاويه‌ بوده است. ايشان براى اهداف پست و حاكم شدن بر مسلمانان اين كار را رسماً انجام داد.[٢] ابن ابى الحديد نقل مى‌كند كه‌ معاويه‌ افرادى از صحابه و تابعين را مقرر كرد تا اخبار زشتى را در مذمت‌ على‌ (ع) جعل كنند كه از جمله آن‌ها ابو هريرة، عمرو بن عاص‌، مغيرة بن شعبه‌ و از تابعين‌ عروة بن زبير بوده‌اند.[٣]

جلب تمايلات مردم و استفاده دنيوى از آنان: عده‌اى به خاطر به‌دست آوردن مطامع دنيوى از مردم در كوچه و بازار و مساجد به جعل حديث مى‌پرداختند كه از جمله آن‌ها مى‌توان به داستان‌سرايان اشاره كرد كه افسانه‌ها و سخنان جعلى را براى مردم به‌صورت قصه‌هاى قرآنى و اسلامى مى‌گفتند،[٤] همانطور كه‌ قرطبى‌ در مقدمه تفسير خود درباره جعل‌كنندگان مى‌گويد: گروهى از آنان مانند سائلين و متكدّيان در بازار و مساجد مى‌ايستادند و به نام رسول خدا (ص) با سند صحيح كه خود حفظ داشتند، حديث جعل مى‌كردند.[٥]

اسباب ديگرى نيز بيان شده است كه استاد معرفت در التفسير الأثرى الجامع‌ آن‌ها را بيان كرده است. برخى از مهم‌ترين آن‌ها عبارتند از:

الف. برخى محدثين به علت سن زياد و فراموشى ذهنى، احاديث را خلط كرده و اسناد يا محتوا را وارونه مطرح مى‌كردند؛ مانند ابن ابى عيّاش‌.[٦]

ب. كسانى‌كه حاضر نبوده‌اند در هنگامى‌كه چيزى نمى‌دانند سخنى نگويند، هرگاه از اين‌گونه افراد سؤالى مى‌شد، آن‌ها به هر سؤالى پرسشى مى‌دادند و حاضر نبودند بگويند نمى‌دانم و به كذب مبتلا مى‌شدند.

[١] . همان، ص ٤٣.

[٢] . همان، ص ٤٥.

[٣] . ر، ك، ابن ابى الحديد، شرح نهج‌البلاغه، ج ٤، صص ٦٨- ٦٣.

[٤] . محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ٢، ص ٥٣.

[٥] . الجامع لاحكام القرآن، ج ١، ص ٧٩.

[٦] . محمدهادى معرفت، التفسير الاثرى الجامع، ج ١، ص ١٣٦.