معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٣٢ - دگرگونى تفاسير به تناسب تحولات علوم

برداشت مفسرين معاصر با برداشت مخاطبان و مفسران عصر نزول منجر مى‌گردد، اما پرسش مهمى كه بايد بدان پرداخته شود، اين است كه آيا علوم تجربى مى‌تواند در عصر ما معنايى از آيه به‌دست دهد كه معناى عصر نزول را كاملًا نفى كند و معنايى مغاير (يا متضاد) با آن را اثبات كند؟

مثلًا زمخشرى‌ در ذيل كريمه‌ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ[١] مى‌نويسد:

كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ: گويا براى امر محالى تلاش مى‌كند، چون صعود به آسمان ضرب‌المثل است براى امورى كه يا محال هستند يا دور از طاقت بشر.[٢]

اما مفسرين معاصر با تمركز بر روى معناى ظرفيت مستفاد از حرف «فى» معنايى را ارائه مى‌كنند كه با برداشت‌ زمخشرى‌- كه مبتنى است بر تمركز بر روى معناى انتهاى غايت- منافى است. يكى از اين مفسران مى‌گويد:

انسان وقتى كه به آسمان مى‌رود در سينه‌اش احساس تنگى شديدى مى‌كند، چون هرچه فشار هوا كمتر مى‌شود تنفس در فضا سخت‌تر مى‌شود و معناى «فى السماء» كه بالا رفتن در طبقات آسمان است [نه رفتن به آسمان‌] معناى شدت را بيشتر مى‌رساند.[٣]

روشن است كه تفسير دوم تحت تأثير علوم جديد معنايى را كه‌ زمخشرى‌ به‌دست آورده بود نفى مى‌كند.

استاد معرفت در تفسير و مفسران‌ سه مثال براى دگرگونى تفاسير قرآن به تناسب و موازات تحولات علوم آورده است كه يكى از آن‌ها اين است: خلق من ماء دافق يخرج من بين الصلب و الترائب.[٤] وى در ذيل آيه مى‌نويسد:

قريب به اتفاق مفسران گذشته و حال بر اين باورند كه مقصود [از ترائب‌] اضلاع استخوان‌هاى رديف شده سينه زن است زيرا «ترائب» (جمع تريبه) به استخوان‌هاى جفت در بدن گفته مى‌شود و بيشتر مفسران بدون توجه به ساختار بدن و گوش فرا ندادن به نداى دانش به‌ويژه دانش‌

[١] . انعام، آيه ١٢٥.

[٢] . الكشاف عن حقائق غوامض التأويل، ج ٢، ص ٦٤.

[٣] . تقريب القرآن الى الأذهان، ج ٢، ص ١٢٧.

[٤] . طارق، آيه ٧.