معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٢٣ - نمونههايى از تأثير قرآن در فقه از منظر شمولگرايان

موارد بسيارى اين نظريه را با جديت مورد تأكيد قرار مى‌دهد و با اصرار بر فراتر بودن گستره حقيقى و بايسته فقه از حد و مرزهاى رايج فقه، فقه را طرح و برنامه اسلام براى رساندن بشر به يك زندگى سالم، سعادتمندانه و لذت‌بخش و تمام قرآن را با چنين تصويرى از دانش فقه مرتبط مى‌داند. وى مى‌گويد:

قرآن رسالت بيان چگونه زيستن انسانى و اخلاقى و معنوى و معرفت الهى را بر عهده دارد و در اين زمينه همه چيز را گفته است.[١]

در مقابل اين نظريه، نظريه محدود كننده كهن و پرطرفدارى وجود دارد كه آيات الاحكام را كاملًا محدود مى‌داند. اهالى اين نظريه بيش از آن كه از اهالى تفسير و علوم قرآن شمرده شوند، از اهالى فقه محسوب مى‌شوند و در مراحل استنباط هم گاهى نگاهشان به قرآن در حد يك نگاه تشريفاتى (و به انگيزه تميّن و تبرّك) تنزّل مى‌يابد و با تضعيف دلالت آن معمولًا به سراغ اجماعات، اخبار و ... مى‌روند.

نمونه‌هايى از تأثير قرآن در فقه از منظر شمول‌گرايان‌

استاد درباره آيات ١٢ و ١٣ مجادله مى‌گويد:

اين آيه را مفسّرين از منسوخات تلقى كرده‌اند در حالى كه اين آيه رسالت جاويدى دارد كه هرگز نسخ نشده است؛ مسلمانان صدر اسلام دوست داشتند با پيامبر صحبت كنند، اما پيامبر كه ديگر يك زعيم دينى و رهبر مذهبى و سياسى شده بود و اكثر اوقاتش صرف امور مهم جامعه مى‌شد، وقت آزادى براى معاشرت با همه مسلمانان نداشت و خداوند در اين دو آيه به دنبال طرّاحى صحنه‌اى است كه به آن‌ها بفهماند كه نبايد وقت پيامبر را بگيرند و اصلًا اين دو آيه ناسخ و منسوخ نيستند.[٢]

اين سخن خداوند متعال درباره زنان أو من ينشأ فى الحليه و هو فى الخصام غير مبين‌[٣] به روحيه خاص و ظريف و لطيف زن ناظر است و ناتوانى ذاتى او را از

[١] . مجله پژوهش‌هاى قرآنى، شماره ١٢ و ١١ ص ٣١١.

[٢] . ر. ك: بيّنات، سال ١١، شماره ٤.

[٣] . آيا كسى‌[ را شريك خداوند مى‌كنند] كه در زرو زيور پرورش يافته و در[ هنگام‌] مجادله بيانش روشن نيست؟ زخرف، آيه ١٨.