منع تدوين حديث انگيزه ها و پيامدها - شهرستانى، سيد على؛ مترجم سيد هادي حسيني - الصفحة ٣٧١ - بيان امام على عليه السلام

نصوصى را به ياد داشتند و خفاى آنها بر خليفه، عُذرى براى گشودن باب وسيع اجتهاد به حساب نمى‌آمد؛ چراكه فقه وعقايد اسلامى با اين كار به خطر مى‌افتاد.

امام على عليه السلام در بخش‌هايى از خطبه «شِقْشقيّه» اين فاصله زمانى حسّاس از تاريخ اسلام را بيان مى‌كند، مى‌فرمايد:

يَكْثرُ العِثار فيها، والإعتذارُ منها، فَصاحِبُها كَراكِبِ الصَّعْبَةِ إن أَشْنَقَ لها خَرَمَ، وإن أسْلَسَ لها تَقَحَّمَ، فمُنِيَ النّاسُ لَعَمْرُ الله بخَبْط وشِماس، وتَلَوُّن واعتراض، فصَبَرْتُ علي طول المُدّة وَشِدّة المِحْنَة؛

سپس آن را به راهى درآورد ناهموار، پر آسيب و جان آزار، كه رونده در آن هر دم به سر درآيد، و پى در پى پوزش خواهد، و از ورطه به در نيايد، سوارى را مانِست كه بر بارگيرِ توسن نشيند، اگر مهارش بكشد، بينى آن آسيب بيند، و اگر رها كند سرنگون افتد و بميرد. به خدا كه مردم چونان گرفتار شدند كه كسى بر اسب سركش نشيند، و آن چارپا به پهناى راه رود و راهِ راست را نبيند. من آن مدّت دراز را با شكيبايى به سر بردم، رنج ديدم و خون دل خوردم‌[١].

ابن ابى الحديد در شرح اين سخن امام كه فرمود:

«ويكثُرُ العِثارُ فيها والإعتذار منها»

مى‌گويد:

منظور امام اين است كه: راه صاف و هموار نيست، بلكه چونان طريق پر از سنگ است كه پيوسته رونده مى‌لغزد (و به زمين مى‌خورد).

و امّا كلمه «منها» در قول امام كه فرمود:

«والاعتذارُ منها»

امكان دارد «مِن» بر اصل خودش باشد؛ يعنى عُمَر بسيارى اوقات به امرى حكم مى‌كرد سپس آن را مى‌شكست، فتوايى مى‌داد و از آن بازمى‌گشت و از فتواى نخست خود پوزش مى‌خواست.

و ممكن است «مِن» در اينجا براى تعليل و سببيّت باشد؛ يعنى اعتذار مردم از كارها و حركاتشان به خاطر فتواهاى عمر، زياد شد. شاعر مى‌گويد:

[١] . نهج البلاغه( ترجمه دكتر سيّد جعفر شهيدى): ١٠، خطبه ٣.