منع تدوين حديث انگيزه ها و پيامدها - شهرستانى، سيد على؛ مترجم سيد هادي حسيني - الصفحة ٧٤٦ - نتيجه

الف) وجود نشانه‌هاى اوليه در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله نزد كسانى كه پس از به قدرت رسيدنِ اسلام، آن را پذيرفتند. اينان با پيامبر به مخالفت برمى‌خاستند و به اجتهاد دست مى‌يازيدند و آنچه را پيامبر صلى الله عليه و آله آورده بود، وامى‌گذاشتند.

ب) پياده نمودن نظريه اجتهاد، به وسيله ابوبكر.

ج) گشايش وسيع‌ترين درها توسط عمر، براى پياده نمودن اجتهادات و آراى خودش.

٦. ظهور مفهومِ «رأي رَأَيتُه» (رأيى است كه ابراز داشتم) و «تَأَوَّلَ فَأَخْطَأَ» (برداشتى داشت ولى به خطا رفت) در سپيده دمِ حكومتِ منع از تدوين، و منجر شدنِ آن به پى‌ريزى اصول جديدى همچون قياس و استحسان و مصالح مرسله و ...

٧. تأثير منع تدوين و فتح باب اجتهاد- به طور جدّى- در پيدايش رويارويى و اختلاف در فتاوا و آراى صحابه- بلكه گوناگونى فتواها و آراى يك صحابى- كه به نتايج زير انجاميد:

الف) مشروع شدنِ اختلاف و تعدُّد آرا نزد صحابه، و حجيّتِ همه آنها و قائل شدن به عدالت صحابه.

ب) پذيرش تصويب در احكام شرعى به اين معنا كه خدا احكامش را- در لوح محفوظ- طبقِ فتواهاى مجتهدان ثبت مى‌كند.

ج) قائل شدن به اجتهاد پيامبر صلى الله عليه و آله و اينكه آن حضرت مانند ديگر انسان‌هاست، به خطا مى‌رود وصواب مى‌گويد (هنگام خشنودى سخنى را بر زبان مى‌آورد كه در زمان خشم به آن لب نمى‌گشايد) تا ابوبكر و عمر را در رفتارها و كارهايشان معذور بدارند.

د) تفسير احاديث رسول خدا صلى الله عليه و آله به آنچه خرسندشان سازد؛ چنان كه در «اختلاف أُمّتي رحمة» (اختلاف امّتم رحمت است) مشاهده مى‌شود.

٨. مطرح ساختن عُمَر نظريه اعلم بودنِ خودش را- در حالى كه در آغاز اين ادعا را براى خود نداشت- و تحوُّل اين نظريه به انديشه اعلم بودنِ خلفا به احكام خدا و اينكه آنان اوْلى‌ترين كسان به صدور فتوايند.

بر اين اساس، جايز است: