منع تدوين حديث انگيزه ها و پيامدها - شهرستانى، سيد على؛ مترجم سيد هادي حسيني - الصفحة ٣١٤ - تأثير آرا بر فقه

تأثير آرا بر فقه‌

بعضى از نويسندگان و پژوهش‌گران، اختلاف نظر صحابه را- افزون بر آنچه گذشت- به تفاوت آنها در عقل و درك و روش، توجيه كرده‌اند و نسبت به نقطه‌نظراتِ عمر (و انصار عمر كه در عهد پيامبر از پيروانِ رأى بودند) ونيازهاى شرايط عمومى در دولت اسلامى، خود را به فراموشى مى‌زنند؛ زيرا همه مى‌دانند كه اختلاف ميان مسلمانان در حجيّتِ كتاب يا سنّت رخ نداد، بلكه سخن بر سر چيزهايى است كه به پيامبر منسوب‌اند؛ اينكه آيا به راستى آنها سنّت است تا پيروى آن واجب باشد يا نه؟ آيا آن سخنان براى تأييد فلان مذهب و فلان خليفه است يا هيچ ارتباطى به آن ندارد، بلكه بيانِ محض مى‌باشد؟

به نظر مى‌رسد كه اختلاف نقل‌ها از صحابه در احكام، داراى مفهومِ ديگرى (غير آنچه گفته‌اند كه اين اختلاف نتيجه طبيعى اجتهاد است) باشد؛ زيرا اين اختلاف به تفاوت نگرش‌ها در آن زمان اشاره دارد و هر اختلافى را نمى‌توان به اجتهاد و رأى توجيه كرد.

به عنوان مثال به «بسمله» مى‌نگريم. هنگام مراجعه به كتاب‌هاى صحاح و سُنَن در مى‌يابيم كه از يك صحابى درباره آن اقوال مختلف نقل شده است، گاه از انس روايت مى‌كنند كه وى «بسمله» را آشكار مى‌گفت؛ و گاه آورده‌اند كه وى گفت: بسمله را به جَهْر نگوييد! من پشت‌سر ابوبكر و عمر نماز گزاردم، آن دو، آن را آشكار نمى‌كردند؛ و بار سوم حكم ديگرى را مى‌آورند كه بر خلافِ دو حكم پيشين است و ...

فخر رازي به آراى چهارگانه‌اى كه به انَس منسوب است اشاره مى‌كند، سپس مى‌نويسد:

اين رواياتِ سه گانه، قول حنفيّه را تقويت مى‌كند و سه روايتِ ديگر، با قولِ ايشان متناقض است:

اول: اينكه ذكر كرديم كه انس روايت مى‌كند چون معاويه (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌) را در نماز ترك كرد، مهاجران و انصار اين كارش را برنتافتند.

ما روشن ساختيم كه اين كار، دلالت مى‌كند كه جهر به اين كلمات، چونان امر متواترى ميانِ آنهاست.