مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٦ - ٦ آیا نیل به شکر و مدح و احترام از لذات عقلی است؟

٥. آیا خیرات عقلیه در اشخاص مختلف یا ملتهای مختلف متفاوت است یا نه؟

پاسخ این است که عقل نظری در همه افراد و اقوام، یگانه است و بنابر این، حق از نظر ظروف و احوال متفاوت نمیگردد و امّا عقل عملی در همه اشخاص یک جور نیست، به حسب ظروف و احوال و احتیاجات متفاوت میگردد، از این رو حسن و قبح اشیاء (جز نسبت به مواردی که احتیاجات عموم یکسان است) از نظر همه مردم یکسان نیست.

اینکه دیده میشود بعضی از دانشمندان جدید اصرار میورزند که حکم عقل ثابت و تغییر ناپذیر نیست، در مورد عقل عملی صحیح است نه در مورد عقل نظری.

این مطلب دامنه وسیعی دارد و برای تفصیل بیشتر به جلد دوم اصول فلسفه و روش رئالیسم رجوع شود.

٦. آیا نیل به شکر و مدح و احترام از لذات عقلی است؟

شیخ در کلام خود لذت مورد سپاسگزاری واقع شدن را از جمله خیرات عقلیه شمرده است، و خواجه نصیر الدین طوسی در شرح این کلام میگوید: «این گونه خیرات، خیرات عقلی محض نمیباشند بلکه قوای دیگر نیز شرکت دارند» ولی در این باره توضیحی نمیدهد.

شک نیست که لذت مشکور واقع شدن از مختصّات انسان است یعنی دلیلی به دست نیامده است که حیوانی از این گونه لذت بهرهمند باشد. بعضی حیوانات از لذت خدمت به غیر بهرهمندند، چنانکه سابقا درباره سگ شکاری گفته شد، امّا قرینهای بر اینکه از لذت مشکور واقع شدن بهرهمند باشند در دست نیست و بلکه نمیتوان گفت لذتی که حیوان از خدمت به انسان یا به فرزند خود میبرد از نوع لذت وجدانی و اخلاقی است که بشر از احسان بیدریغ خود میبرد.

بعید نیست علّت اینکه شیخ لذت مورد ستایش واقع شدن را لذت عقلی دانسته است این است که این لذات و خیرات مبنای مادی ندارند و از نظر شیخ- بر خلاف نظر صدرالمتألّهین- تجرد از ماده مساوی با تعقّل است، لهذا این گونه خیرات و لذات