اجمالا آنطور که معلوم است افلاطون آنچه را که ما در این عالم مشاهده میکنیم در واقع مظهرها و سایههایی از یک سلسله حقایق میدانسته که آن حقایق در عالم ماده و طبیعت و زمان و مکان نیستند و در عالمی مجرد از زمان و مکان هستند و حقایقی جاوید هستند یعنی فانی و زایل و داثر نیستند. معنای این سخن این است که رابطه آنچه که در اینجا هست با آنچه که در آن عالم است صرف رابطه علت و معلولی نیست که بگوییم آنها علت و به وجود آورنده اینها هستند، بلکه اساساً آنها حقیقت اینها هستند. آنچه این نظریه را خیلی دقیق میکند این مطلب است که چنین نیست که بگوییم آنها اصلند و اینها فرع- آنچنانکه در رابطه علت و معلول معمولا گفته میشود- یعنی آنها چون علتند اصلند و اینها چون معلولند فرع؛ بلکه در عین حال نوعی اتحاد و وحدت میان اینها و آنها برقرار است، آنها حقیقت اینها هستند و اینها رقیقه آنها. مثل این است که یک شئ دو وجهه و دو طرف داشته باشد، از یک جنبه اگر نگاه کنیم یک چیز است و از جنبه دیگر که نگاه کنیم چیز دیگر، به طوری که اگر این را منهای آن فرض کنیم عدم است، چیزی نیست، زیرا این حقیقت بودن خودش را از آن دارد.

این درست مثل همان مثل سایهای است که خود افلاطون ذکر کرده است. اگر شخصی و سایهاش را داشته باشیم و ما به خود شخص توجه نداشته و متوجه سایهاش باشیم خیال میکنیم که آن سایه خودش فی حدذاته چیزی است؛ امّا وقتی که خود شخص را میبینیم و به شخص توجه میکنیم میفهمیم که آن چیزی را که میدیدیم و خیال میکردیم در مقابل ما حرکت میکند، راه میرود، شکل دارد، اندام دارد، هیچ چیز نیست، او فقط نمایانگر است و الّا خودش فی حدذاته چیزی نیست، اصل این است. پس عمده این است که رابطه میان آنچه در اینجا است و آنچه در آنجا است را آنقدر عمیق و دقیق میدانسته که در واقع اثنینیت را نمیخواسته قبول کند، و اساساً اثنینیتی نیست و ما تعبیری غیر از این نداریم که مثلًا بگوییم رابطه اینها رابطه ظلّ و ذی الظلّ یا رابطه صورت در آئینه است با شخص، یا مثل رابطه عکس است به عاکس؛ یکی در مقابل دیگری هیچ گونه شخصیتی ندارد. او میگوید مردمی که در این عالم هستند مادامی که به حقایق این عالم توجه ندارند، همین اشیاء را حقیقت میپندارند ولی وقتی که توجه پیدا کنند و آنچه را که در آن عالم است کشف کنند متوجه میشوند که آنچه در اینجا میدیدند، هم درست بوده و هم نادرست، هم راست