مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٩ - برهان فصل و وصل

یعنی عالمی که از چهار عنصر آب، خاک، آتش و هوا به وجود آمده است- دائما فصل و وصل صورت میگیرد، یعنی چند جسم یک جسم میگردد و یک جسم به صورت چند جسم درمیآید، و آنجا که یک جسم به صورت چند جسم درمیآید معنایش این است که یک حقیقتی که تمام حقیقتش اتصال است به صورت چند حقیقت درمیآید که حقیقت هر کدام هم اتصال است، یعنی آن اتصال معدوم میشود و چند اتصال دیگر به وجود میآید؛ و یا هر چند اتصال به یک اتصال مبدل میشود، یعنی آن چند تا معدوم میشوند و اتصال جدید به وجود میآید. ولی از طرفی میدانیم که معدوم شدن چند اتصال و به صورت یک اتصال درآمدن نه به این معنی است که به کلی معدوم میشوند یعنی عدم مطلق میشوند و یک چیزی از نو به وجود میآید.

میگویند بنا بر قول اشراقیین یا باید قائل شویم چنین چیزی صورت نمیگیرد، یا اگر گفتیم صورت میگیرد، یک متصل که تبدیل به چند متصل میشود یعنی یک جسم که تبدیل به چند جسم میشود باید فرض کنیم آن حرف نامعقول را که آن به کلی نابود میشود و اینها از نو به وجود میآیند! [و هر دو باطل است؛ درست این است که در اینجا] از آن [جسم] چیزی معدوم میشود و چیزی باقی میماند؛ آن چیز معدوم شده صورت جسمیه است و آن چیزی که باقی میماند مادهای است که آن صورت جسمیه را داشته به صورت وحدت، و حالا دو صورت جسمیه دیگر پیدا میکند به صورت کثرت. پس ماده باقی است و صورت تغییر میکند.

این خلاصه برهانی بود که اینها از راه فصل و وصل اقامه میکنند. البته اینجا خیلی مختصر گفته و باز ما مفصل گفتهایم و در منظومه این را با یک مقدمات بیشتری گفته است؛ برای تفهیم مطلب در دو سه ورق منظومه گفته است که رساتر و مفیدتر است.