این موضوع نشان داد که خود این [مادّه] صورت شیء دیگر است. پس یک چیز دیگری باز در این بین هست که گاهی به این حالت درمیآید گاهی به آن حالت درمیآید؛ یعنی خود این جسمیت شد یک صورت، یک شیء. مشّائین چرا جسمیت را «صورت» مینامند؟ چون میخواهند بگویند آن ماده اولی که شکلها را پذیرفته است این نیست، این خودش یک شکلی از اشکال است. شیخ اشراق چرا این را میگوید ماده است؟ او دیگر نمیتواند بگوید صورت، میگوید این آن اصلی است که باقی دیگر، شکلهایی است که این پیدا میکند، این دیگر صورت نیست، ماده است نه صورت [١].

این مطلب، ما را میرساند به اینکه نه، پس لااقل در حدّی که مشّائین میگویند این جرم یعنی آن که جرمیت و جسمیت را تشکیل میدهد و ابعاد را تشکیل میدهد، ماده اولی نیست، بلکه خودش یک صورتی است در عالم و یک چیزی است که به این صورت درآمده است و گاهی به صورت دیگر درمیآید یعنی به فعلیت دیگر درمیآید که اسمش را «انرژی» میگذارند، منتها قدما دیگر این صورت دیگر را فرض نمیکردند. اینها یک صورت دیگر آمدند فرض کردند غیر از صورت جسمیه که در عرض صورت جسمیه است. آنها صورت جسمیه را از این جهت صورت میدانستند که خودش دو تا میشود و دو تا یکی میشود (از راه فصل و وصل). حالا اگر نظریه تبدیل ماده به انرژی و انرژی به ماده ثابت بشود جای برهان فصل و وصل را میگیرد [٢].

قدما کوشش میکردند از راه فصل و وصل بگویند پس جرمیت خودش یک

[١]. سؤال: آیا نزدیک به نظریه آناکسیماندر نمیشود که میگفت عنصری هست نامتعین جامع همه اینها؟

استاد: چرا، آن عنصر نامتعین را او تعریف نکرده است. عنصر نامتعین او با هیولای اولای ارسطو تا حد زیادی قابل انطباق است، منتها مقداری ابهام دارد؛ یعنی یک حرفی است که قابل انطباق است ولی چون خود او تعریف زیادی رویش نکرده است نمیشود روی حرفش زیاد تکیه کرد.

[٢]. سؤال: آیا تعداد جواهر پنجگانه عوض نمیشود؟

استاد: نه، آن ماده و صورت است، تعدادش به هیچ وجه عوض نمیشود. آن ماده و صورت را که میگویند- حالا ماده را تعریف نکردهاند یعنی بنا بر هر مسلکی مادهای داریم و صورتی- عوض که نمیشود بلکه آن را تأیید میکند، چون همان جواهر خمسه بنا بر نظریه مشّائین جواهر خمسه است، بنا بر نظریه اشراقیین که دیگر جواهر خمسه نیست، جواهر سه گانه است: عقل است و نفس است و جسم، دیگر جسم مرکب از ماده و صورت نیست.

ولی این نظریه تبدیل ماده به انرژی، یک چیزی است که جانشین برهان فصل و وصل میشود و به نحو رساتری هم جانشین میشود.