مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٥ - النمط الثامن فی البهجة و السعادة

چشیدنی خارجی وجود نداشته باشد که در ذائقه اثر بگذارد میسّر نیست و همچنین است سایر قوا (باصره، سامعه و غیره)؛ و آلام دسته اول هم عینا همین طور است. ولی لذات دسته دوم وابسته به محرکی خارج از وجود انسان که تحریکی در وی ایجاد کند نیست. لذتی که یک قهرمان یا یک دانشمند یا یک پدر میبرد صرفا از ناحیه تصور پیروزی و محبوبیت و یا از [تصور] کشف علمی و یا از تصور داشتن فرزند است.

این گمان پیش نیاید که انسان در آن حال با خارج تماس دارد؛ مثلًا تماسی که قهرمان با رقیب خود، و دانشمند با کتاب و آزمایشگاه، و پدر با فرزند دارد محرک و به وجود آورنده لذت است؛ زیرا بدیهی است که این تماسها لمسی یا بصری است و اگر فرزند موجب لذتی باشد غیر از نوع لذتی است که اکنون مورد سخن است و گاه ممکن است این تماسها از نظر لمسی یا بصری مولم باشد و در عین حال از نظر دیگر لذت بخش بوده باشد.

البته مطلب دیگر هست و آن اینکه صدرالمتألّهین نظریهای دارد، میگوید:

«حتّی لذات جسمانی نیز توقّف قطعی بر محرّکات خارجی ندارند. اگر نفس قوی گردد عین این لذت را بدون محرّک خارجی میتواند ایجاد کند». این مطلبی است که هر چند صحیح است ولی از افق بحث ما فعلا خارج است.

مؤید اینکه لذات و آلام دسته دوم، عضوی و وابسته به محرکات خارجی نیستند این است که دارو- یعنی داروی مادی- و طبابت در آنها تأثیر ندارد. آدمی اگر حالتی پیدا کرد که ذائقهاش مثلًا لذت نمیبرد (البته به دلیل اینکه ادراک نمیکند) به طبیب مراجعه میکند و یا اگر المی در اعضایش پیدا شود همین طور، برخلاف لذات و آلام روحی که از دسترسی طبیب و دوا خارج است.

٣. لذات و آلام دسته اول کم دوام هستند بر خلاف لذات و آلام دسته دوم که ممکن است به طور دائم موجود باشند و لهذا گفتهاند: