مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٤ - ٤ بین « حق » و « جمیل » فرق است

کمالند.

اکنون که این مطلب دانسته شد، یک مطلب دیگر اضافه میکنیم تا پاسخ سؤال روشن گردد، و آن این است که موجودات از دو نظر با یکدیگر اختلاف دارند:

یکی از نظر اختلاف نوعی؛ مثلًا نوع انسان غیر از نوع گوسفند است و انواع نباتات با انواع حیوانات متفاوت است و قهراً انواع احتیاجات موجودات نیز به تناسب اختلاف نوعی آنها متفاوت میشود. قهراً اموری که رفع کننده نیازمندیهای یک نوع میباشند با رافع احتیاجات نوع دیگر ممکن است متفاوت باشد. بدیهی است که قلمرو احتیاجات انسان با قلمرو احتیاج هر حیوان دیگر متفاوت است و قلمرو احتیاج حیوانات با قلمرو احتیاج نباتات فرق میکند.

و از نظر دوم، اختلافاتی است که با یکدیگر از لحاظ عوامل محیط دارند. البته جای تردید نیست که محیطهای زندگی جاندارها از نظر اینکه در چه منطقهای بوده باشند و در نتیجه از نظر گرمی و سردی و فراوانی آذوقه و عدم فراوانی آن و وجود درندگان و گزندگان و نزدیک به دریا بودن یا دور از آن بودن و همچنین دشت بودن یا کوهستانی بودن محیط با یکدیگر فرق میکنند. قهراً احتیاجات آنها به همین موجبات متفاوت میگردد و چون احتیاجات متفاوت شد خیرات و کمالات متفاوت میگردد.

پس دو نوع احتیاج داریم: احتیاج نوعی و احتیاج فردی، یا احتیاج ذاتی و احتیاج عرضی. پس علّت اینکه خیر و شرها متفاوت میگردند یکی اختلافات احتیاجات نوعی است و دیگر احتیاجات محیطی.

٤. بین « حق » و « جمیل » فرق است

اجمال مطلب اینکه: «حق» دریافت عقل نظری است و «جمیل» دریافت عقل عملی. حکما از قدیم دریافتهاند که آنچه عقل انسان درک میکند به طور کلّی بر دو قسم است:

یکی ادراک اموری است که در واقع و نفس الامر هست و عقل انسان اشیاء را از آن جهت که هستند مطالعه میکند. از این نظر عالم وجود یک صحنهای است تماشایی و عقل آدمی تماشاگر است و کوشش میکند از طرق مختلف هر چه بهتر و