میکند هیچ فرقی ندارد؟ هر دو از یک چیز استفاده میکنند معذلک این به این شکل درمیآید و آن به آن شکل؟ این که خلاف حرف شماست. شما گفتید که ماده به شکلی است که جز یک صورت را نمیپذیرد. به فرض اینکه ماده صورتهای مختلفی را بپذیرد ناچار باید بگویید ماده خودش مختلف است. حالا که میگویید ماده مختلف است، چگونه است که این دانه گندم در هر جا که قرار گیرد همان اجزائی را که برای او مفید است جذب میکند، و جو نیز همان اجزائی را که برای او مفید است جذب میکند؟

پس ماده نیست که صورت را جبرا به دنبال خود میآورد، بلکه این صورت است که ماده را برای خود انتخاب میکند؛ و ما امثال این امر را وقتی که در طبیعت نگاه میکنیم میبینیم و این نشان میدهد که صورتها و طبیعتها به سوی یک مقصدهایی روانند و صورت است که در ماده تصرف میکند و آن را تغییر میدهد، ماده را تجزیه میکند، ماده را ترکیب میکند، آنچه را که لازم دارد میگیرد و آنچه را لازم ندارد پس میدهد.

طبیعت به صورت یک نیرو وجود دارد. البته این در جمادات آنقدرها روشن نیست که در نباتات، و در آنجا که حیات وجود دارد به خوبی نمودار است؛ و این نشان میدهد که حیات یک نیرویی است مسلّط بر ماده نه نیرویی ناشی از ضرورت ماده؛ اگر نیرویی باشد که ناشی از ضرورت ماده باشد معنایش این است که ماده در هر وضعی که باشد جبرا و صددرصد حیات را تابع خودش میکند؛ و اگر حیات حاکم بر ماده باشد معنایش این است که حیات در هر جا که قرار گرفت ماده را آنچنان شکل و صورت میدهد که خودش بخواهد. البته این مطلب مسلّم است که هم ماده در صورت اثر دارد و هم صورت در ماده. ما فقط میخواهیم در اینجا این مطلب را نفی کنیم که چنین نیست که صورت یک ضرورت و لازمه جبری ماده باشد که آن مثالهایی که ما گفتیم در اینجا وفق بدهد. میگوییم آن شکلها و صورتها، این طبیعت که ما در اینجا میبینیم، اینها ضرورتهای جبری ماده نیستند، بلکه خود این صورت میآید و در ماده اثر میگذارد. این کتاب راز آفرینش انسان نوشته کرسی موریسن از جهت نشان دادن این نیروی فعّال حیات کتاب خوبی است؛ از این جهت که حیات نیرویی است مسلّط بر ماده نه تحت تسلّط ماده. کتابهای زیست شناسی که مسئله هدفداری حیات را مطرح میکنند همین مطلب را نشان میدهند که حیات نیرویی است مسلّط بر مرکب خود و این مرکب را به آن شکلی که میخواهد و برای هدفی که میخواهد