مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٨ - ارزش و میزان دخالت عاملها

این سه قسمت عوامل دیگری هم هست که باید به حساب بیاید. تأثیر بعضی از آنها در سعادت بشر از برخی عوامل نه گانه نامبرده بالاتر است، مثلًا:

در ناحیه روح: ایمان، تربیت خوب، هنر و صنعت، عواطف رقیق، سلامت روانی، اراده نیرومند، عقل قوی (بنا بر اینکه حکمت را به علم تفسیر کنیم).

در ناحیه بدن: کار و عمل، فعالیتهای اخلاقی، ورزش.

در ناحیه امور خارجی: دوست صمیمی، همسر شایسته، فرزند، جمال طبیعت، امنیت، آزادی، محیط مساعد برای پیشرفت.

در این میان برخی عوامل است که مشترک میان روح و بدن است مانند عبادت، و برخی مشترک است میان روح و بدن و خارج مانند کتاب [١].

البتّه نباید این اشتباه را کرد که مثلًا جنبه سعادت بخشی هنر و صنعت و یا علم (حکمت) و یا کار و یا محیط مساعد از این نظر است که مولّد ثروت میباشند پس آنها در مقابل ثروت عامل جداگانه نیستند، زیرا اینها هر کدام قطع نظر از جنبه مادی و تولید ثروت کانونی برای نشاط و خوشی شمرده میشوند، همچنانکه حساب ورزش را نیز از حساب سلامت باید جدا کرد و حساب فعالیت اخلاقی و نیکوکاری و خدمت به خلق و همچنین حساب عبادت و کتاب را از حساب کار مطلق باید جدا کرد چون هر کدام جداگانه منبع لذت و نشاط و کانون بهجت و سعادت شمرده میشود.

در اینجا ما نمیتوانیم تفصیلا به بحث در اطراف هر یک از این عاملها بپردازیم.

ارزش و میزان دخالت عاملها

بدون شک عواملی که در سعادت بشر دخالت دارند از لحاظ ارزش و تأثیر در یک درجه نمیباشند، هر کدام از اینها «در صد» معینی دارد؛ مثلًا ممکن است یکی بیست در صد دخالت داشته باشد و یکی دیگر یک یا نیم درصد. تعیین دقیق ارزش هر عاملی

---

[١]. اینجا این شبهه هست که همه عوامل درونی منشأ بیرونی دارند یعنی همه آنها را از بیرون باید کسب کرد. جواب این است که بحث در خود عوامل است که درونی هست یا بیرونی، و اما اینکه منشأ این عوامل درونی امور بیرونی است مثل علم و تربیت و صنعت، یا اینکه منشأ یک عامل بیرونی عامل دیگر درونی است مثل اینکه عقل و علم و اخلاق منشأ پیدایش ثروت و رفیق و مقام است، و بالاخره اینکه عوامل بیرونی و درونی در یکدیگر مؤثرند مطلب دیگری است.