مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٤ - برهان حکما بر امکان وقوع تخلخل و تکاثف

دو نوع تخلخل و تکاثف مجازی و حقیقی

البته این هم معلوم است که وقتی میگوییم حجمش زیاد بشود، مقصود این نیست که این را به صورتی دربیاوریم که خلل و فرجش زیاد بشود، چون خلل و فرج اگر زیاد بشود در مجموعه بر حجم افزوده نشده است. پس مقصود این است که بدون اینکه خلل و فرجی در کار باشد، بر حجمش افزوده بشود، و بدون اینکه خلل و فرجی داشته باشد و بعد بخواهد پر بشود، از حجمش کاسته بشود. و لهذا اینها دو نوع تخلخل و تکاثف قائلند: تخلخل و تکاثف حقیقی، که همین بود که الآن گفتیم، و دیگر تخلخل و تکاثف مجازی.

فرض کنید یک گیاه در اثر تغذّی رشد میکند و بر حجمش افزوده میشود، ولی این در اثر تغذی است، یعنی مادهای از خارج وارد میشود و بر حجمش افزوده میشود. اما صحبت این است که اگر هیچ مادهای از خارج وارد نشود آیا چنین چیزی هست یا نه؟ خودش مسأله خیلی جالبی است. مثلًا فرض کنیم اگر جسمی به اندازه این کتاب را تو پر بدانیم یعنی خلل و فرجی نداشته باشد، آیا امکان این هست که بر ابعادش افزوده بشود بدون اینکه مادهای از خارج در آن ریخته بشود؟ یا از ابعادش کاسته بشود و کوچکتر بشود بدون اینکه چیزی از آن کسر شود؟ فرض کنیم ابعاد عالم، هر چه میخواهد باشد، از این که هست بزرگتر بشود، یا از اینکه هست کوچکتر بشود.

اینها معتقد هستند که تخلخل و تکاثف، ممکن است. برهان بر ممکن بودنش اقامه میکنند نه بر وقوعش. وقوعش مطلب دیگری است.

برهان حکما بر امکان وقوع تخلخل و تکاثف

میگویند: میخواهیم ببینیم یک جسمی که مقداری دارد (چه کوچک چه بزرگ)، مثلًا این بخاری که فلان مقدار خاص را دارد، یا فلان جسم بسیط (البته بسیط از نظر قدما) مثل هوای این اتاق که این حجم معین را دارد، یا اصلًا مجموع هوای محیط بر زمین که یک حجم معینی را دارد، یا مجموع آبهای عالم که یک حجم و