مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٧٠ - فرق میان غایت و خیر

کمال فاعل، منتها گاهی این کمال را میخواهد تحصیل کند و گاهی این کمال حاصل است و حصول همین کمال عین فاعلیت است. پس علّت غائی کمال علّت فاعلی است. غایت بالذّات همیشه در فاعل است. لذا در باب پروردگار و خلقت، اساس خلقت و فاعلیت همان «حبّ ذات به ذات» است که آن هم عین ذات است. همان کامل بودن ذات برای ذات، منشأ خلقت و تراوش افعال باری است. لذا گفتهاند اساس وجود عالم، عشق است.

اکنون ممکن است این سؤال به ذهن خطور کند که چگونه قبلًا علّت غائی را از علّت فاعلی متمایز نمودند و اکنون میگویند علّت غائی همان کمال علّت فاعلی است. آخوند هم این مطلب را تصریح کرده است که حکما دأبشان این است که خیلی از مطالب را در بدایات میگویند و در نهایت آنها را انکار میکنند؛ نه اینکه در ابتدا دروغ گفته باشند بلکه چون مستمعین درست درک نمیکنند؛ و در نهایت هم که مطلبی را میگویند نه از باب این است که مطالب اوّلی را انکار کنند، بلکه همان مطالب را در سطح دیگری بیان میکنند.

فرق میان غایت و خیر

پس از حلّ اشکالات و شبهاتی در مورد علّت غائی، اکنون مسأله دیگری را مطرح میکنیم که آیا «غایت» و «خیر» یک چیزند یا دو چیز؟ میدانیم که این دو لفظ گاهی در موارد متقارب استعمال میشوند؛ گاه یک چیز را نسبت به چیزی، هم غایت میگوییم و هم خیر. حال آیا این دو لفظ مترادفند و دارای یک معنی هستند و یا هر یک تعریف جداگانهای دارند؟ و بعد، آیا هر چه را که «غایت» بنامیم «خیر» هم میتوانیم بنامیم و یا فقط در بعضی موارد اینطور است؟

شیخ میگوید:«ان الغایة التی تحصل فی فعل الفاعل تنقسم الی قسمین: غایة تکون ...»

یعنی غایت یا در فاعل است یا در منفعل، و یا حتی تعبیر میکند که یک وقت فعلی که در