این میشود معنی «وجود مقایسهای». کسی که چنین سخنی میگوید منظورش این نیست که بگوید خورشید و ماه وجود ندارد. او برای خورشید و ماه به همان اندازه وجود قائل است که دیگران قائلند و به همان اندازه برای زمین و آسمان و جنّ و ملک و فلک وجود قائل است که دیگران قائلند.

اصل سخن افلاطون و دیگران همین بوده است؛ و امثال بوعلی هم هرگز چنین توجیه نکردهاند که افلاطون اصلًا منکر وجود عالم محسوس بوده است. امّا بنای این «تاریخ فلسفه» های جدید حمایت از مسلکهاست، به همین دلیل بیطرفانه نمینویسند. اینها برای اینکه حرفهای خودشان را به جایی برسانند، از اوّل بنا را بر این میگذارند که دروغ بگویند. میگویند: فیلسوفها بعضی ایدهآلیست هستند و بعضی ماتریالیست. ایدهآلیستها میگویند جهان خارج اصلًا وجود ندارد، فقط ذهن ما وجود دارد، طبیعت و ماده وجود ندارد. ولی ما ماتریالیستها میگوییم زمین وجود دارد، انسان وجود دارد و جهان خارج وجود دارد. معلوم است اگر کسی بخواهد از اوّل فیلسوفان را به ایدهآلیست و ماتریالیست تقسیم کند چه نتیجهای دارد. شاید در دنیا هیچوقت کسی نبوده که بگوید ماوراء ذهن هیچ چیز وجود ندارد. حتی سوفسطائیان هم که میگفتند، عملا پایبند نبودند، گمان میکردند، نه اینکه یک آدم معتقد باشند. امّا اینها میآیند تقسیم بندی غلطی را پایهگذاری میکنند و تا آخر پیش میروند. آنوقت میگویند افلاطون رأس و رئیس ایدهآلیستهاست و اصلًا منکر عالم ماده و محسوس بوده، مخصوصا که از افلاطون همچو قرینهای هم در دست دارند که گفته است افراد محسوس همه ظل و سایهاند و حقیقت چیز دیگر است. ولی واضح است؛ یک وقت شخصی میخواهد در بیان حقایق دیگران جعل و تحریف کند، این یک مطلب است، امّا یک وقت میخواهد ببیند عمق نظریات کسانی که نظریهای دادهاند چه بوده است.

بوعلی و امثال او با اینکه با مثل افلاطونی مخالفند هرگز چنین نسبتی را به افلاطون نمیدهند و لهذا میگویند افراد محسوس را معلول افراد معقول میدانسته، و معلول در حقایق و واقعیات مطرح است.

اینها حتی بالاتر، نسبت انکار عالم محسوس به افلاطون میدهند. گیریم که کسی بیاید بگوید افلاطون عالم عقول و عالم مثل را حقیقت میدانست و عالم ماده و محسوس را باطل و پوچ و هیچ میدانست و برای آن حقیقتی قائل نبود؛ باز قدر مسلّم این است که افلاطون اصالت را به ذهن نمیداد که بگوید عالم عقول هم از نوع ذهن