فی حدذاته چنین چیزی میتواند وجود داشته باشد، میتواند هم دائما کمتر بشود ولی ما احساس نکنیم؛ در حرکت کیفی هم همین جور است؛ در حرکت کیفی هم ممکن است همه اشیاء دائما به موازات یکدیگر حرکت کیفی داشته باشند گو اینکه ما احساس بکنیم یا نکنیم؛ در حرکت جوهری هم همین جور است؛ ممکن است همه اشیاء به موازات یکدیگر حرکت جوهری داشته باشند و ما احساس نکنیم؛ ولی در حرکت مکانی نه، در آن اشکالی هست. در حرکت مکانی اگر همه با هم حرکت کنند چیزی حرکت نکرده است، چرا؟ برای اینکه اصلًا در باب ماهیت حرکت مکانی این اختلاف هست، چون در باب خود مکان این اختلاف هست که اصلًا واقعیت «مکان» چیست؟ اگر ما واقعیت مکان را فضا بدانیم، یک فضای مجرد، بعد مجرد، مثل آنچه که شیخ اشراق قائل است، یعنی به فضای مستقل از اجسام قائل باشیم، بگوییم مستقل از همه این اجسامی که میبینیم یک فضایی وجود دارد و معنی حرکت مکانی این است که اجسام نقطههایی از آن فضا را که اشغال کردهاند تغییر میدهند؛ بله، در آن صورت همه اجسام میتوانند حرکت کنند یعنی هر کدام آن جایی را که در آن فضا دارند عوض کنند و بروند جای دیگری، البته به شرطی که آن فضا غیر متناهی یا بزرگتر باشد، و باید «ابعاد جسمانی» را بگوییم که محدود باشد.

ولی بنا به نظریه مثل بوعلی سینا که قائل به فراغ و بعد مجردی نیستند، میگویند: اساساً ابعاد از این جسم به وجود میآید و «مکان» عبارت است از سطح مقعّر جسم حاوی، و به عبارت دیگر مکان از نسبت میان اشیاء درست میشود. مکان این شیء، یعنی این شیء در میان این اشیاء. اگر میگوییم این کتاب در این مکان است، معنایش این است که از یک طرف این میز آن را احاطه کرده و از پنج طرف دیگر هوا بر آن احاطه کرده است. اگر بگوییم «هوای اینجا» یعنی آن هوایی که بر آن این دیوار احاطه پیدا کرده است. دیوار را اگر بگوییم در اینجا، یعنی جسمی که بر او آن هوا احاطه کرده است. اصلًا مکان غیر از «موقعیت شیء در میان اشیاء دیگر» معنایی ندارد و حرکت مکانی یعنی تغییر موقعیت دادن. حالا این شیء وقتی که حرکت کرد موقعیتش عوض میشود؛ یعنی آن قسمت از این میز که بر سطح آن احاطه کرده بود دیگر بر آن احاطه ندارد، به جایش چیز دیگر بر آن احاطه پیدا میکند؛ آن قسمت از هوا که بر آن احاطه داشت دیگر بر آن احاطه ندارد، چیز دیگر احاطه دارد. تغییر موقعیتش میشود تغییر مکان. حالا اگر بنا باشد این حرکت کند با همانی که بر آن