مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٤٢ - الفصل الثّالث فی مناسبة ما بین العلل الفاعلیة و معلولاتها

الفصل الثّالث فی مناسبة ما بین العلل الفاعلیة و معلولاتها

این فصل بر خلاف فصل گذشته چندان مفید نیست و لذا در کتابهای متأخرین هم زیاد مطرح نشده است چون مبانی و اساس مباحث، زیاد فرق کرده است.

اصل بحث از این قرار است که آیا علّت و معلول از نظر شدت و ضعف و تساوی چگونه اند؟ آیا همیشه علّت اشدّ است یا مانعی ندارد که علّت با معلول مساوی و یا حتّی انقص از معلول باشد؟

گویند علّت و معلول دو قسم است: یک وقت علّت و معلول متّحد در نوعند، و یک وقت علّت و معلول مختلف در نوعند. مثال قسم اوّل اینکه مثلًا بگوییم انسانی، علّت برای انسانی دیگر است. مثال قسم دوم اینکه مثلًا نفس انسان مبدأ یک حرکت میشود (جوهری مبدأ یک عرض میشود) که نه تنها از لحاظ نوعیت مختلفند بلکه از نظر مقولات هم متفاوتند.

شیخ گویی احساس میکرده است که مسائل این فصل بیشتر با «طبیعیات» ارتباط دارد و لذا عقل نمیتواند در این مسائل حاکم مستقل باشد و لذا اغلب، مطالب را با تردید ذکر کرده است.

[اکنون لازم است که چندین مسأله را به عنوان مقدّمه بحث ذکر کنیم]: