مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٥٦ - الفصل الخامس فی اثبات الغایة و حلّ شکوک قیلت فی إبطالها، و الفرق بین الغایة و بین الضروری و تعریف الوجه الّذی تتقدّم به الغایة علی سائر العلل و الوجه الّذی تتأخّر به

امیریه حرکت کرد و اتومبیل دیگر از طرف مقابل میآمد و اتّفاقا در امیریه تصادف کردند. در اینجا میگوییم «اتّفاقا»، زیرا لازمه هیچیک از حرکتها این تصادف نیست.

اینجاست که میگویند بسیاری از حوادث عالم به اتّفاق رخ میدهد؛ شاید تمام عالم به اتّفاق رخ داده باشد.

حال این مسأله در مورد عالم طبیعت مطرح میشود که مثلًا اینکه این درخت به این حد رسیده است و این مسیر را طی کرده است آیا از قبیل حرکت اتوبوس است از میدان شاه و رسیدن به گمرک که نتیجه لازم است و یا از قبیل آن تصادف است؟ در طبیعت، آیا از همان سلّول اوّل یا قبل از آن، در بطن طبیعت، این غایت بوده است که به انسان برسد و یا اینکه یک طبیعت از مسیری میرفته و طبیعتی دیگر از مسیر دیگر میرفته و اینها به هم برخورد کردهاند و چیزهایی را به طور اتفاقی ایجاد کردهاند؟ ...

٥. مسأله دیگر هم مسأله عبث است.

اشکالات راجع به مسأله غایت را مطرح کردیم؛ اکنون به پاسخ آنها میپردازیم:

١. مسأله اتفاق: شیخ میگوید بحث «اتّفاق» را در طبیعیات مطرح کردهایم و در اینجا دیگر بحث نمیکنیم. ولی ما بحث «اتفاق» را در همین جا میآوریم.

در مورد اتّفاق، شبهه این است که در خارج چیزهایی هست که تحت تأثیر علل تصادفی به وجود میآید. پاسخ این شبهه این است که در مورد امور اتّفاقی و تصادفی مقدّمهای که منتهی به این غایت بخصوص بشود وجود ندارد؛ یعنی یک ذوالغایهای وجود ندارد که بگوییم فلان چیز منتهی به اینجا شد.

٢. مسأله عبث: اشکال دیگر در مورد عبث است. این اشکال را به این صورت میتوانیم مطرح کنیم- که البتّه شیخ و اینها به این صورت مطرح نکردهاند- که اصولا گذشته از آنکه علّت غائی فقط در مورد اعمال اختیاری انسان است و در غیر این مورد- چه در مورد ذات باری و چه در غیر ذی شعورها و چه در مورد اعمال