میگیرد که انفکاک معلول از علّت محال است و حال آنکه از طرف دیگر ما بالضروره در طبیعت میبینیم که اشیاء حادثند. روی آن حساب یا باید هیچ چیز موجود نباشد یا همه چیز از قدیم موجود باشد.

اگر جواب بدهیم که علّت قدیم، قدیم است و علّت حادث، حادث؛ اشکال برطرف نمیشود. اینکه علّت قدیم، قدیم باشد درست، امّا اینکه علّت حادث هم باید حادث باشد جور در نمیآید چون اگر این سلسله را غیر متناهی هم فرض کنیم باز مجموعه آنها یک حادث است و علت میخواهد، و اگر این سلسله را متناهی بدانیم باز بدتر میشود چون آن حادث اوّلی بلاعلّت خواهد بود که چنین چیزی غیر ممکن است. اشکال دیگر این است که فلاسفه حادث را بالأخره معلول قدیم میدانند، آن وقت این ربط حادث به قدیم را چگونه حل کنیم؟ این مسأله «ربط حادث به قدیم» در فلسفه مسأله بسیار مشکلی تلقّی شده است.

شیخ میگوید: «انّه لولا الحرکة لوجب هذا الاشکال، الّا ...» چیزی که این مسأله را حل کند چیزی است که از یک جهت حادث باشد و از یک جهت قدیم و آن چیز حرکت است که از جهت قدمتش مخلوق قدیم و از جهت حدوثش علّت حادثهاست. حرکت هم دو جور داریم: یکی مثل حادثات است که اوّل دارد و مثلًا آخر دارد، و یکی هم حرکتی که به عقیده قدما قدیم است و آن حرکت فلک است مثلًا. پس مسأله به این صورت حل میشود که بگوییم ماوراء طبیعت از ازل یک حرکت ایجاد کرده است که ذاتش تدرّج است. آنوقت معنی ندارد که سؤال کنیم چرا همه این حرکت را یکجا خلق نکرد؟ میگوییم اگر همه این حرکت را یکجا خلق میکرد دیگر آن حرکت نمیبود. آنوقت حرکت طبعا روی طبیعت اثرات مختلف میگذارد. حرکت از آن جهت که یک امر بسیط دائم مستمر و متجدّد ازلی است مربوط به «قدیم» است و از آن جهت که متجدّد است مادر حوادث است.

اینجاست که مرحوم صدرالمتألّهین یک نظریه معروفی در مقابل نظریه شیخ داده است که بعداً هم مورد قبول واقع شده است. ایشان میگوید درست نیست که حرکت دوری فلک را رابط بین قدیم و حادث بدانیم، بلکه همان حرکت جوهری عالم خودش رابط است. میگوید اینکه عالم را ثابت فرض کرده و بعد به دنبال یک حرکتی میگردید که این عالم را تغییر دهد درست نیست. میگوید خود حرکت واقعیتی نیست، آنچه که رابط است نفس خود عالم است؛ حرکت جوهری عالم است که رابط