مبنای این فکر چنین بود که گفتند میان اعداد و مقادیر رابطهای است، و لهذا در بعضی تعبیراتشان میگفتند که عدد واحد برابر با نقطه است، یعنی همین نقطه عدد واحد است و واحد نقطه است، کأنه مظهر آن است؛ و خط با عدد ٢ مساوی است، یعنی عدد ٢ همان خط است و خط همان عدد ٢ است؛ و سطح با عدد ٣ برابر است و جسم با عدد ٤. در بعضی تعبیراتشان آمده- چنانکه در شفا نیز از آنها نقل شده- که خط مساوی با عدد ٢ است و سطح مساوی با عدد ٤ است ... پس، از نظر اینها از یک طرف میان اعداد و مقادیر رابطهای است، و از طرف دیگر میان اعداد و اشیاء واقعی در عالم نیز رابطهای است؛ یعنی آنها هر یک از اشیاء را متناسب با یک عددی میدانستند. دلیل آن را شیخ در شفا آورده که فلان شئ را اگر شما تجرید کنید و به ذهن ببرید میبینید که در هنگام تجرید ذهنی همان عددی است که شئ با او رابطه دارد. این سخن نظیر انقلاب ماهیت است که بعضی درباره وجود ذهنی قائل بودند و خیال میکردند که انقلاب ماهیت ممکن است. فرض کنید که شما عدد ١٢ را به ذهن میبرید، اگر تجریدش بکنید همان عدد دوازدهای است که شما تصور میکردید.

همین عدد ١٢ وقتی در خارج وجود عینی پیدا میکند مثلًا فرس میشود. بنابراین اینها قائلند که شئ وقتی در خارج وجود عینی پیدا میکند همان وجود خاص است و وقتی که در عالم ذهن تجرید شود به عدد تبدیل میگردد، کما اینکه رابطهای هم میان اینها و ارباب انواع یعنی مثل که شیخ در تعبیر خودش در اینجا آورده قائل هستند.

البته همان طور که عرض کردم لازم نیست که اینها همه سخنان یک نفر باشد، مطالب پراکنده و ضد و نقیضی است که نمیشود از آن فلسفه منظمی درآورد. فیثاغورس و اتباعش در قدیمیترین دوران یونان بودند. فیثاغورس با طالس ملطی که او نیز از قدیمیترین فلاسفه یونان است معاصر میباشد، یعنی تقریبا در قرن ششم قبل از میلاد، و در آن دورهها عقاید فلسفی با عقاید مذهبی بت پرستانه آنها خیلی مخلوط بوده و ظاهرا بجای کلمه «مثل» که افلاطون به کار برده از کلمه «خدایان» و «ارباب انواع» استفاده کردهاند. به هر حال رابطهای میان اعداد و آن خدایان قائل بودند.

مجموعاً آنچه که شهرستانی در اینجا نقل میکند با آنچه که جدیدیها نقل میکنند فرق دارد. و معلوم است که شهرستانی با قلم خودش رنگ معلومات زمان خودش را به آن افکار میدهد. ولی آنطوری که نقل کردهاند ترجمههایی که به متون اصلی آنها نزدیکتر است موجود میباشد.