مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١١٦ - النمط التاسع فی مقامات العارفین

بود و هم عارف، یا هم عابد بود و هم عارف، نوع زهد یا عبادت او با نوع زهد و عبادت غیر عارف فرق میکند. زهد به طور کلّی- همان طور که گفته شد- عبارت است از دامن چیدن از طیبات دنیا، ولی هدف این دامن چیدن از نظر عارف و غیر عارف فرق میکند. غیر عارف از خوشیهای دنیا صرف نظر میکند برای اینکه به خوشی بیشتری از نوع همین خوشی در آخرت برسد؛ یعنی کالای دنیا را با کالای آخرت عوض میکند. پس عمل وی عنوان «معامله» و «تجارت» به خود میگیرد. امّا عارف از آن نظر دامن میچیند که نمیخواهد غیر از حق، مشغله و سرگرمی داشته باشد؛ یعنی برای اینکه مانعی از ذکر حق پیدا نشود به غیر حق توجّه نمیکند و در حقیقت چیزی غیر از حق را شایسته تعلّق خاطر و سر نزد وی فرود آوردن نمیداند. پس مطلوب و هدف اصلی عارف و غیر عارف فرق میکند: منظور و هدف عارف، گذشتن از کالایی برای جلب کالای دیگر نیست. و همچنین است عبادت: هدف غیر عارف از عبادت کسب اجر و مزد است، پس عنوان عملگی و مزدوری به خود میگیرد؛ در دنیا عمل میکند که در آخرت مزد بگیرد. امّا عارف که عبادت میکند برای این است که به نفس خود ریاضت دهد و قوای نفسانی خود را تابع رغبت عرفانی خود کند و آمادگی بیشتری برای توجه به حق پیدا کند؛ یعنی عبادت عارف نوعی تأدیب و تربیت نفس است برای منظور و هدفی عالی.

عبادت- چنانکه گفته شد- عبارت است از مواظبت بر برخی از اعمال که از ناحیه شارع دستور رسیده است؛ چیزی که هست، هدف عارف با غیر عارف از این اعمال متفاوت است.

پس زهد و عبادت غیر عارف با زهد و عبادت عارف از لحاظ پیکر و قالب و ظاهر یکی است، لیکن از لحاظ روح و معنی و لبّ متفاوت است.

آنچه شیخ (ره) در اینجا گفت با آنچه در برخی احادیث نبوی و یا علوی و غیره وارد شده تقریبا یکی است، قریب به این مضمون:

انّ قوما عبدوا اللّه رغبة فتلک عبادة التّجّار، و انّ قوما عبدوا اللّه رهبة فتلک عبادة العبید، و انّ قوما عبدوا اللّه شکرا فتلک عبادة الاحرار [١].