مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٦ - تقریر مدّعای مشّائین

معنای اعم را هیچ مکتبی منکر نیست، حتی مکتب جزء لا یتجزّی؛ چون ماده به معنای اعم یعنی آن چیزی که به صورت اشیاء مختلف درمیآید؛ یعنی اوست که حامل استعداد اشیاء دیگر است، اوست که گاهی به این صورت درمیآید یا نمیآید. مثلًا از نظر متکلمین ماده همان جزء لایتجزّی است. اگر این کتاب به این صورت درآمده است همان جزء لایتجزّی است، یا اگر به صورت گچ در آمده همان جزء لایتجزّی است و یا به صورت شیشه و ...

ذیمقراطیس میگوید مادّه همان ذرّاتی است که من قائل هستم. اشراقیون هم میگویند ماده همین صورت جسمیه است، کما اینکه فیزیک هم همین را ماده میشناسد. از نظر فیزیک ماده یعنی جرم، که این همان است که اشراقیون «جسم» و «صورت جسمیه» میگویند.

تقریر مدّعای مشّائین

مشّائین میگویند ماده یعنی آن که صورتهای گوناگون را گرفته و از آن چیزی که ما به آن «صورت جسمیه» میگوییم و شما به آن «جسم» میگویید بسیط تر است. این جسمی که شما میبینید، یک صورت از صورتهای اوست. این جسم که شما میبینید، اوست که به این صورت درآمده نه خود او؛ او با یک صورتی که پذیرفته این را به وجود آورده است.

از نظر اشراقیون صورت پذیری از جرم شروع میشود؛ یعنی ماده اصلی همان جرم است و از این به بعد است که صورت پذیریها شروع میشود؛ آن که صورتهای مختلف را میگیرد و از او اینهمه عناصر و مرکبات به وجود آمده، همین است که ما به آن میگوییم «جرم» یا میگوییم «صورت جسمیه». و مشّائین میگویند: نه، آن که از او صورت پذیری شروع میشود یک درجه از این هم پایینتر است؛ آن مادهای که شما به آن قائل هستید، در واقع اولین صورتی است که آن ماده واقعی آن را پذیرفته است. خوب، به چه دلیل در اینجا غیر از همین جرم و همین صورت جسمیه که اشراقیون قائلند یک چیز دیگری هم باید وجود داشته باشد که در واقع اوست که بعد از اینکه صورت پذیرفته به این شکل درآمده است و چیزی بسیط تر قبل از جسم وجود دارد؟

ما باید دو کار دربارهاش انجام دهیم: اول باید آن را تعریف کنیم. خیلیها