بالعرض» ذکر میکند و همان طوری که از گذشته یادم هست، در کلام شیخ چندان تفکیکی هم میان واحد بالنوع و واحد نوعی و نیز واحد بالجنس و واحد جنسی نشده است و این اصطلاحات در کلام شیخ وجود ندارد و عملا هم آنطور که باید تفکیک نشده است. شیخ فقط واحد بالعرض و واحد بالذات را ذکر میکند. واحد بالعرض، کمی با واحد مجازی تطبیق میکند ولی وقتی واحد بالذات را میگوید شاید تا اندازهای واحد جنسی با واحد بالجنس و واحد نوعی با واحد بالنوع مختلط شده باشد. این مطالب را با آنچه که در اوائل درباره وحدت آمده بود مطالعه کنید. البته آنچه در آنجا گفته بود مفصلتر از مطالب اینجاست، امّا اگر دقت شود آنجا اقسام وحدت را ذکر کرده چون بحث درباره خود وحدت بوده است، مثلًا گفته است واحد یا بالذات است یا بالعرض، ولی در اینجا چون بحث درباره هوهویت است همان اقسام را برای هوهویت ذکر کرده است که هوهویتها مختلف هستند: هوهویت بالذات و هو هویت بالعرض. در عمل و نتیجه هم فرق نمیکند که ما اینها را اقسام وحدت ذکر کنیم یا اقسام هوهویت، چون اقسام هوهویت همان اقسام وحدت است.

تساوق وحدت و وجود

مطلب دیگری که شیخ در اینجا بیان کرده و مطلب درستی است این است که «الوحدة و الوجود (یا) الواحد و الموجود متساوقان». یعنی چه؟ یعنی «واحد» و «موجود» دو مفهوم کلی هستند همدوش یکدیگر؛ کلّ ماهو واحد حقیقة موجود حقیقة، و کلّ ماهو موجود حقیقة واحد حقیقة. بنابراین، کل ماهو موجود اعتبارا، و کل ماهو واحد اعتبار موجود اعتبارا. نمیشود که یک شئ حقیقتا واحد باشد و اعتبارا موجود باشد، و نمیشود که یک شئ حقیقتا موجود باشد و اعتبارا واحد. ایندو از یکدیگر تفکیکپذیر نیستند. هر جا که کثرت حقیقی است وحدتی وجود ندارد و وحدت اعتباری است و قهراً وجودش هم اعتباری است. این مطالب را ما قبلًا به مناسبتهایی که راجع به «کلّی» بحث میکردیم آوردهایم. البته شیخ در ضمن کلام خودش جملهای دارد که آن جمله قابل خدشه است. الآن دقیق یادم نیست ولی به ذهنم میآید که این جمله در کلمات ملاصدرا هم مورد خدشه و مناقشه قرار گرفته