علّت فعلش بدانند او را از مختار بودن سلب کرده اند، و همچنین در مورد خدا. بعد اگر بگوییم چه فرقی میکند که لفظ را عوض کنیم؟ در جواب میگویند مسأله فقط لفظ نیست بلکه معنا مورد نظر ماست. میگویند معلول نسبت به علّت ضرورت دارد و لذا علیت با فاعل مختار بودن مغایرت دارد. میگویند اختیار در آنجایی است که رابطه بین اثر و مؤثر رابطه ضرورت نباشد.

برخی از متکلمین اصل ضرورت را در جهان انکار میکنند امّا برخی دیگر میگویند مانعی ندارد که بین اثرها و مؤثرها ضرورت وجود داشته باشد امّا هر جا که فاعل مختار باشد این ضرورت وجود ندارد. در مورد فعل مختار میگویند آنکه مؤثر است ذات فاعل است امّا ضرورت ندارد نسبت به اثر؛ وقتی فاعل مقارن با چیز خاصّی (مثل زمانی، مکانی، ...) شد فعل ضرورت مییابد. ولی حکما این حرفها را هیچ قبول ندارند زیرا ضرورت بین فاعل و فعل او منافاتی با اختیار فاعل ندارد. مثلًا انسانی را فرض کنید که دارای ملکه تقوا و عدالت نیست؛ گاهی گناهی را مرتکب میشود و گاهی مرتکب نمیشود. آیا این شخص را مختار میدانیم یا نه؟ قطعا مختار میدانیم. اکنون فرض کنید که همین شخص در اثر مصاحبت با اتقیا و صلحا دارای ملکه تقوا میشود؛ میشود مانند ابوذر؛ یعنی شأن و مقام و روحیهاش آنچنان بالا میرود که هرگز دروغ نمیگوید یا مثلًا شرب خمر نمیکند؛ به مرحلهای میرسد که [برای او] انتخاب کار خوب تقریبا حکم ضرورت پیدا میکند و ترک فعل بد نیز ضروری میشود. چنین شخصی به مرحلهای میرسد که هرگز مرتکب گناه نمیشود. او مراتب معنوی را شهود میکند. شهود مراتب معنوی برای معصوم مثلًا، مانند شهود آتش است برای ما. برای ما محال است که دست خود را وارد آتش کنیم؛ آیا این را «جبر» میگوییم؟ نه. صفات روحی و شهود معنوی معصوم هم طوری است که محال است مرتکب گناه گردد؛ آیا این جبر است؟ نه.

خدا هم که بر اساس نهایت کمال و جمال خود همیشه کار خوب انجام میدهد و خلقت میکند، روزی میدهد، ... مجبور نیست بلکه همان ذات و همان صفات او ملاک اختیار کردن اوست افعال او را ...

باز گردیم به مسأله «ملاک نیازمندی به علّت». گفتیم که حدوث نمیتواند ملاک نیازمندی به علّت باشد. مثلًا ما شعاع خورشید را از خورشید میدانیم که اگر خورشید نباشد شعاعش هم نخواهد بود. حال آیا اینکه این شعاع بستگی به خورشید