مجرّدات علّت مادی و صوری وجود ندارد؛ و دلیل آنها بر عدم علت غائی این است که علّت غائی را به نهایة الحرکه معرفی میکنند که باز هم با سلب حرکت، علت غائی منتفی میشود؛ و در تعلیمیات نیز این دو علّت فرض نمیشود (غائی و فاعلی) و از این رو شیخ در اینجا میگوید:«استخفّ بها من استخفّ».

در باب تعلیمیات، اینها را خیلی کوچک و سبک شمردهاند تا بدانجا که بعضی گفتهاند اینها فقط علت صوری را دارا میباشند، و به این ترتیب روشن است که چرا شیخ قائلین به این قول را تحقیر کننده تعلیمیات خوانده، زیرا شناسایی هر شئ منوط به شناسایی علل آن میباشد و هر چه شئ از علتهای بیشتری برخوردار باشد معرفت آن کاملتر خواهد بود و بدین سان تعلیمیات که فقط به صورتشان قابل شناسایی هستند از نظر معرفت ارزشی نخواهند داشت. پس شیخ به پاسخگویی میپردازد که عباراتش بسیار مبهم است و محشّین کلام وی همچون آقا حسین خوانساری نیز به این نکته معترف و خود را از فهم بعضی از این عبارات عاجز خواندهاند و مرحوم آخوند نیز توجیهی نموده که به نظر ما درست نیست. از این رو خود توجیهی برای این عبارات مطرح میکنیم:

خلاصه سخن شیخ در اینجا این است که بحث از علّیت از شؤون این علم (الهیات- ما بعد الطبیعه) است به دلیل ملاکی که ما قبلًا به دست دادیم. ملاکی که قبلًا به دست دادهاند این است که هر چیزی که از عوارض «موجود بماهو موجود» باشد از مسائل این علم است؛ یعنی ملاک اینکه یک مسأله از مسائل این علم باشد این است که آن عارض و آن حکمی که در آن مسأله، مورد بحث قرار میگیرد از عوارض موجود بماهو موجود باشد، نه معیارهای دیگری که در باب این علم گفته شده است. مثلًا گفتهاند: آن مسألهای از مسائل این علم است که در همه علوم مشترک باشد. البته بسیاری از مسائل فلسفه در همه علوم مشترک است، اما این معیار نیست، زیرا چه بسا که مسألهای از مختصّات یک علم خاص باشد و از مبادی یک علم خاص بحث کند و در عین حال یک مسئله فلسفی باشد. مثلًا از ماهیتی بحث شود که آن ماهیت، موضوع یک علم خاص است و در غیر آن علم هم هیچ مورد بحث نیست ولی باز هم از مسائل فلسفه است. پس اشتراک داشتن در همه علوم، معیار فلسفی بودن یک مسأله نیست.

اتفاقاً علّیت به معنای اعمّ آن، از آن دسته مسائلی است که جزء مشترکات همه علوم است؛ یعنی علّیت به معنای اعم، از مسائل فلسفه است و علّیت به معنای خاص،