مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦٠ - اقسام وحدت در تقسیم بندی شیخ و متأخرین

حمل. بنابراین، بنای سخن امثال شیخ بر این است که هوهویت از احکام وحدت است و از عوارض آن؛ یعنی اگر وحدتی در کار باشد هوهویتی هست و اگر در عالم وحدتی وجود نداشته باشد و وحدت دروغ یا اعتباری باشد و فقط کثرت حقیقت داشته باشد، حمل اساساً غلط است و حملی نمیتواند وجود داشته باشد و هوهویتی نمیتواند موجود باشد. ما به یک مطلب اساسی در اینجا میرسیم، درست دقیق شوید.

پس آنجا که وحدت نیست هوهویت نیست و در واقع هیچ حملی امکان ندارد، و آنجا که وحدت هست هوهویت هم هست.

در اینجا یک مطلب اساسی هست که قبل از اینکه آن را عرض کنم مقداری از سخن شیخ را که در گذشته هم گفتهام ذکر میکنم و بعد به بیان آن مطلب اساسی میپردازم.

اقسام وحدت در تقسیم بندی شیخ و متأخرین

اگر یادتان باشد، در اوائل این کتاب که درباره وحدت بحث میکردیم، شیخ اقسام وحدت را ذکر کرده است، که بعد در کتب متأخرین، منظمتر و مرتبتر از آنچه که در کلام شیخ آمده بیان گردیده است. آنچه در آنجا گفتهام در اینجا هم اشاره میکنم که وحدت یا واحد بر دو قسم است: حقیقی و مجازی. ممکن است مقسم را «وحدت» قرار دهیم و ممکن است «واحد» قرار دهیم، فرق نمیکند، وقتی مقصودمان واحد بماهو واحد باشد باز میگردد به اینکه مقسم وحدت است. پس میگویند که وحدت بر دو قسم است: یا وحدت حقیقی است و یا وحدت مجازی. البته این تقسیم به این شکل در کلام شیخ نیست، در کلمات ملاصدرا و حاجی سبزواری و مانند آنهاست. وحدت حقیقی نیز بر دو قسم است: یا واحد عین وحدت است، یا واحد ذات له الوحدة است.

اگر واحد عین وحدت باشد نیز خود بر دو قسم است: یا به معنای این است که واحد مفهومش عین مفهوم وحدت است، یا حقیقتش عین حقیقت وحدت میباشد، که این را اصطلاحا «وحدت حقّه حقیقیه» میگویند. البته این اصطلاح از عرفاست که در اینجا آمده و در کلمات شیخ نبوده و نمیتوانسته هم باشد. امّا اگر وحدت عین ذات واحد نباشد نیز خود بر چند قسم است: یا واحد بالشخص است و یا نیست. اگر