منطق است: اگر هر حقیقتی و هر مفارقی تحقق یک عدد است، دیگر دلیل ندارد که به یک عدد که برسد در همان جا متوقف شود و بالاتر نداشته باشد- و یا باید آن مجردات را غیرمتناهی بدانند، که در این صورت لازم میآید صور طبیعیات هم غیرمتناهی باشد. این، هم از نظر شیخ و هم در طبیعیات قدیم مسلّم بوده که انواع عالم طبیعت غیرمتناهی نیست.

و هؤلاء یجعلون الوحدة الاولی غیر کلّ وحدة من الوحدتین اللّتین فی الثنائیة، ثمّ یجعلون الثنائیة الأولی غیر الثنائیة الّتی فی الثلاثیة و أقدم منها، و کذلک فیها بعد الثلاثیة، و هذا محال.

[اینها وحدت اوّل را غیر از هر یک از دو وحدتی دانستهاند که در ثنائیه است و اولین «دوتا» را غیر از آن دوتایی قرار دادهاند که در ثلاثیه است، و همچنین بعد از ثلاثیه را]. این مطلب جداگانهای است و ایرادهایی هم بر آن وارد است و چنین چیزی محال است، زیرا:

فإنّه لیس بین الثنائیة الاولی و الثنائیة الّتی فی الثلاثیة فرق فی الذات، بل فی عارض، و هو مقارنة شیء له. و مقارنة الشئ لشیء لایجوز أن تبطل ذاته، و لو أبطل ذاته لم یکن مقارنا، لأنّ المقارن مقارن للموجود، و أما المفسد فغیر مقارن، و کیف تکون الوحدة مفسدة للوحدتین إلّا بإفسادها واحدا واحدا منهما، و کیف تکون الوحدة مفسدة للوحدة؟ ولو أفسدتها لم تکن ثنائیة، بل الثنائیة بمقارنة الوحدة إیاها لا تصیر مباینة فی الذات للثنائیة بوجودها غیر مقارنة للوحدة؛ فإنّ الوحدة لا تتغیر بالمقارنة حالا، بل تجعل الکلّ أکثر و تذر الجزء علی حاله.

دوتایی اول- یعنی دوتایی در مقابل یکی و سهتایی- و آن «دوتایی» که در ضمن سه تایی هست، اینها دو حقیقت متباین نیستند، یک حقیقتند. وقتی که وحدتی به آن دوتایی ضمیمه شود، ثلاثی تشکیل میگردد و اگر وحدت ضمیمه نشود همان دوتایی است، نه اینکه اگر ما یک دوتایی داشتیم و وحدتی به آن ضمیمه کردیم برای اینکه سه تایی شود، آن دوتایی که خود حقیقتی است معدوم میشود و یک دوتایی دیگر بجای آن میآید. دوتایی به ضمیمه یک واحد دیگر میشود سهتایی، نه اینکه آن دوتایی معدوم شود و یک دوتایی از نوع دیگر در اینجا به وجود بیاید. یک وحدتی با ثنائی در ثلاثی مقارن میشود. اگر شیئی مقارن شئ دیگر شد ذات آن مقارن را باطل نمیکند. اگر باطل کند اصلًا مقارنت نیست. اگر بگوییم وقتی که این وحدت سوم میآید، آن دوتایی را از بین میبرد، معنایش این است که آن دو وحدت را از بین